Nhà thơ Lê Anh Xuân: Từ giảng đường đến "Dáng đứng Việt Nam" (1940 - 1968)
Kháng chiến chống Mỹ là thời kỳ mà thơ ca và súng đạn hòa quyện vào nhau, nơi những trí thức trẻ từ bỏ giảng đường để lấy máu mình viết nên những khúc tráng ca. Nhà thơ Lê Anh Xuân (tên thật là Ca Lê Hiến, quê ở Mỏ Cày, Bến Tre) là một trong những ngòi bút tài hoa và bi tráng nhất của thế hệ ấy. Tốt nghiệp khoa Lịch sử Đại học Tổng hợp Hà Nội và được giữ lại trường làm giảng viên, ông có một tương lai học thuật xán lạn ở phía trước. Nhưng với trái tim đau đáu hướng về miền Nam ruột thịt, năm 1964, ông tình nguyện "xẻ dọc Trường Sơn" trở về quê hương chiến đấu.
Lê Anh Xuân sống và viết giữa những ngày tháng ác liệt nhất của chiến trường Nam Bộ. Thơ ông không mang vẻ ủy mị, mà hừng hực khí thế của những người lính Giải phóng quân. Đỉnh cao trong sự nghiệp văn chương và cũng là bản di ca của ông chính là bài thơ "Dáng đứng Việt Nam". Bài thơ được sáng tác trong bối cảnh cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, lấy cảm hứng từ hình ảnh một chiến sĩ giải phóng quân hy sinh trong tư thế tay vẫn ôm chặt khẩu súng AK chĩa về phía máy bay địch tại sân bay Tân Sơn Nhất.
“Anh ngã xuống đường băng Tân Sơn Nhất / Nhưng Anh gượng đứng lên tì súng trên xác trực thăng... / Không một tấm hình, không một dòng địa chỉ / Anh chẳng để lại gì cho riêng Anh trước lúc lên đường / Chỉ để lại cái dáng-đứng-Việt-Nam tạc vào thế kỷ...”. Những vần thơ rực lửa ấy vừa ra đời đã lập tức trở thành một tượng đài bằng ngôn từ. Nhưng đau xót thay, chỉ vài tháng sau, trong đợt 2 của cuộc Tổng tiến công (tháng 5 năm 1968), khi đang chiến đấu tại một vùng ven Sài Gòn, Lê Anh Xuân đã hy sinh anh dũng trong một căn hầm khi giáp lá cà với quân địch. Người thi sĩ tài hoa ấy đã ngã xuống ở tuổi 28, hóa thân trọn vẹn vào chính cái "Dáng đứng Việt Nam" kiêu hãnh mà ông đã viết ra.
