Nhà thơ lớn thế kỉ XIX
Cao Bá Quát (1809–1855), tự là Chu Thần, hiệu Cúc Đường, biệt hiệu Mẫn Hiên, là một trong những nhà thơ, nhà văn tiêu biểu của văn học Việt Nam thế kỉ XIX. Ông sống vào thời nhà Nguyễn, một giai đoạn xã hội có nhiều biến động và mâu thuẫn. Không chỉ nổi tiếng bởi tài năng văn chương, Cao Bá Quát còn được biết đến là một người có cá tính mạnh mẽ, tư tưởng độc lập, thẳng thắn, giàu lòng thương người và có thái độ rõ ràng trước những bất công trong xã hội.
Cao Bá Quát sinh năm 1809 tại làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh xưa, nay thuộc huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho học, vì vậy ngay từ nhỏ đã được tiếp xúc với sách vở và nền giáo dục Nho giáo. Nhờ tư chất thông minh và khả năng học tập nổi bật, Cao Bá Quát sớm bộc lộ năng khiếu về văn chương. Ông được người đương thời biết đến là người có tài làm thơ, viết văn và có khả năng ứng đối nhanh nhạy. Tài năng ấy giúp ông trở thành một trong những nhân vật văn chương nổi bật của giới sĩ phu đương thời.
Tuy nhiên, con đường khoa cử của Cao Bá Quát lại không thuận lợi như tài năng của ông. Là một nhà Nho, ông từng kỳ vọng thông qua con đường khoa cử để lập thân, đem tài năng phục vụ đất nước và nhân dân. Nhưng nhiều lần thi cử không đạt được kết quả như mong muốn. Chính những trải nghiệm trong khoa cử đã giúp ông nhận ra nhiều hạn chế của chế độ thi cử và xã hội phong kiến đương thời. Trong một lần làm khảo quan, ông từng sửa chữa bài thi của thí sinh để cứu một người có tài nhưng bị xử phạt nặng. Sự việc này cho thấy ông là người coi trọng tài năng và có cách nhìn riêng, nhưng đồng thời cũng khiến con đường quan trường của ông gặp nhiều khó khăn.
Sau đó, Cao Bá Quát được bổ dụng làm quan dưới triều Nguyễn. Ông từng giữ một số chức vụ và có thời gian làm việc tại kinh đô Huế. Trong quá trình làm quan, ông có điều kiện tiếp xúc với nhiều tầng lớp trong xã hội và chứng kiến trực tiếp đời sống của người dân. Ông nhận thấy những khó khăn, nghèo khổ của nhân dân cũng như những hạn chế, bất công trong bộ máy xã hội đương thời. Những điều mắt thấy tai nghe đã tác động mạnh đến suy nghĩ của ông và trở thành nguồn cảm hứng quan trọng trong sáng tác văn học.
Một dấu mốc đáng chú ý trong cuộc đời Cao Bá Quát là chuyến đi sang Indonesia và Singapore khi ông được cử đi công cán. Chuyến đi giúp ông có cơ hội mở rộng tầm mắt, quan sát những vùng đất và xã hội khác ngoài Việt Nam. Qua những chuyến đi, Cao Bá Quát không chỉ có thêm kiến thức về thế giới mà còn có những trải nghiệm thực tế phong phú về con người và cuộc sống. Những trải nghiệm ấy góp phần làm cho thơ văn của ông có chiều sâu và gần gũi với đời sống hơn.
Cao Bá Quát là người có cá tính rất mạnh. Ông không dễ dàng chấp nhận những khuôn mẫu có sẵn và luôn có suy nghĩ độc lập. Ông ý thức khá rõ về tài năng của mình nhưng đồng thời cũng luôn trăn trở về con đường của người trí thức trong xã hội. Chính vì vậy, trong thơ văn của ông thường xuất hiện hình ảnh một con người tài năng nhưng gặp nhiều khó khăn, muốn tìm một con đường có ý nghĩa cho bản thân nhưng lại phải đối mặt với những giới hạn của thời đại.
Về sự nghiệp văn học, Cao Bá Quát sáng tác bằng cả chữ Hán và chữ Nôm, để lại một khối lượng thơ văn phong phú. Nội dung sáng tác của ông rất đa dạng. Ông viết về thiên nhiên, quê hương, tình bạn, những chuyến đi, cuộc sống của nhân dân, tâm trạng của người trí thức và những suy nghĩ về thời cuộc. Tuy nhiên, điểm nổi bật nhất trong thơ văn Cao Bá Quát là sự kết hợp giữa tình cảm cá nhân với những suy tư về xã hội.
Một trong những tác phẩm tiêu biểu của ông là “Sa hành đoản ca” – Bài ca ngắn đi trên bãi cát. Hình ảnh người đi trên bãi cát dài trong bài thơ gợi lên những khó khăn, bế tắc và sự trăn trở của con người trước con đường công danh. Qua hình tượng này, Cao Bá Quát thể hiện tâm trạng của một người trí thức có tài nhưng không tìm thấy con đường phù hợp trong xã hội đương thời. Tác phẩm cũng thể hiện sự chán ghét đối với con đường công danh đầy bon chen và những suy nghĩ sâu sắc về ý nghĩa của cuộc đời.
Thơ văn Cao Bá Quát còn có giá trị hiện thực và nhân đạo rõ nét. Ông hướng sự quan tâm đến những con người nghèo khổ, những cảnh đời bất hạnh và những vấn đề tồn tại trong xã hội. Khi chứng kiến cuộc sống khó khăn của nhân dân, ông thể hiện sự cảm thông và thương xót. Đồng thời, ông cũng phê phán những điều bất hợp lý của xã hội phong kiến. Vì vậy, thơ văn của ông không chỉ là sự bộc lộ cảm xúc cá nhân mà còn phản ánh những vấn đề xã hội của Việt Nam thế kỉ XIX.
Một đặc điểm quan trọng khác trong sáng tác của Cao Bá Quát là ý thức cá nhân mạnh mẽ. Nếu nhiều tác giả trung đại thường chịu ảnh hưởng khá sâu của những khuôn phép Nho giáo thì Cao Bá Quát thể hiện rõ cái tôi của một người trí thức có tài năng và cá tính. Ông dám suy nghĩ, dám bộc lộ những trăn trở của bản thân và không ngại thể hiện thái độ trước những điều mình cho là không hợp lý. Chính điều này tạo nên nét riêng trong phong cách thơ văn của ông.
Về nghệ thuật, Cao Bá Quát có khả năng sử dụng ngôn ngữ rất linh hoạt. Thơ ông giàu hình ảnh, giàu cảm xúc, có nhiều liên tưởng độc đáo và chiều sâu suy tưởng. Giọng thơ có khi mạnh mẽ, hào hùng; có khi sâu lắng, buồn thương; có lúc thể hiện sự phẫn uất, bất bình trước thực tế cuộc sống. Sự kết hợp giữa chất trữ tình, chất suy tưởng và khả năng phản ánh hiện thực đã tạo nên một phong cách thơ rất riêng của Cao Bá Quát.
Tài năng của Cao Bá Quát được người đương thời đánh giá rất cao. Ông thường được nhắc đến cùng Nguyễn Văn Siêu qua câu “Văn như Siêu, Quát vô tiền Hán”, nhằm ca ngợi tài năng văn chương của hai ông. Điều này cho thấy Cao Bá Quát đã có vị trí đặc biệt trong đời sống văn học Việt Nam đương thời.
Những năm cuối đời của Cao Bá Quát diễn ra trong bối cảnh xã hội có nhiều biến động. Những bất mãn của ông đối với thực tế xã hội và triều đình ngày càng sâu sắc. Năm 1855, ông tham gia cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương chống lại triều đình nhà Nguyễn. Cuộc khởi nghĩa sau đó thất bại và Cao Bá Quát qua đời. Cái chết của ông khép lại một cuộc đời chỉ kéo dài khoảng 46 năm nhưng đầy những biến động, trải nghiệm và dấu ấn đặc biệt.
Nhìn lại cuộc đời Cao Bá Quát, có thể thấy ông là một con người vừa tài hoa vừa nhiều trăn trở. Ông có tài năng văn chương nổi bật nhưng con đường khoa cử và quan trường gặp nhiều khó khăn. Ông từng mong muốn đem tài năng phục vụ xã hội nhưng lại nhiều lần phải đối mặt với những giới hạn của chế độ đương thời. Chính những trải nghiệm ấy đã góp phần hình thành nên một nhà thơ có cái nhìn sâu sắc về con người và cuộc đời.
Về sự nghiệp, Cao Bá Quát đã để lại một di sản văn học có giá trị, góp phần làm phong phú nền văn học Việt Nam trung đại. Thơ văn của ông nổi bật ở tinh thần nhân đạo, ý thức cá nhân, khả năng phản ánh hiện thực và phong cách nghệ thuật giàu cá tính. Qua những sáng tác của ông, người đọc không chỉ thấy hình ảnh một nhà thơ tài năng mà còn thấy một người trí thức luôn suy nghĩ về cuộc đời, về con người và về xã hội.
Có thể nói, Cao Bá Quát là một trong những gương mặt đặc biệt của văn học Việt Nam thế kỉ XIX. Cuộc đời nhiều thăng trầm đã tạo nên những trải nghiệm sâu sắc, còn tài năng và cá tính mạnh mẽ đã giúp ông để lại những sáng tác có giá trị lâu dài. Ông được nhớ đến không chỉ bởi tài văn chương mà còn bởi một nhân cách mạnh mẽ, một tinh thần độc lập và một tấm lòng luôn hướng về con người. Những đóng góp của Cao Bá Quát đã góp phần khẳng định vị trí quan trọng của ông trong lịch sử văn học dân tộc.
Nguồn: Trần Thị Hoa Lê, “Sa hành đoản ca – một cách cảm nhận về đường đời của nho sĩ Việt Nam thế kỷ XIX”, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
