NHÀ TÙ SƠN LA – NƠI NHỮNG NGƯỜI TÙ BIẾN ĐÁM MÂY THÀNH HY VỌNG

Trên một ngọn đồi giữa thành phố Sơn La hôm nay có một di tích khiến người ta dễ lặng đi khi bước qua cánh cổng cũ. Những bức tường đá, những căn phòng nhỏ và những khoảng sân tưởng như rất bình thường ấy từng là Nhà tù Sơn La, nơi thực dân Pháp giam giữ hàng nghìn chiến sĩ cách mạng trong những năm trước Cách mạng Tháng Tám.

Nhà tù được thực dân Pháp xây dựng từ năm 1908 tại trung tâm tỉnh Sơn La. Họ lựa chọn nơi này không phải ngẫu nhiên. Sơn La khi ấy nằm xa các trung tâm lớn, đường sá đi lại khó khăn, khí hậu khắc nghiệt. Đối với những người bị đưa lên đây, việc trốn thoát gần như là một điều không tưởng.

Nhưng những người tù cách mạng không chịu để nhà tù biến mình thành những con người tuyệt vọng.

Họ biến nơi giam giữ thành một lớp học.

Trong những căn phòng chật hẹp, những người biết chữ dạy người chưa biết chữ. Người có kiến thức về lịch sử, chính trị, tổ chức thì truyền lại cho đồng chí của mình. Những mẩu giấy nhỏ, những viên đá, thậm chí những lúc trò chuyện ngắn ngủi cũng có thể trở thành phương tiện để học tập.

Bên ngoài, cai ngục muốn biến họ thành những con người bị cô lập.

Bên trong, họ tìm cách biến nhà tù thành nơi rèn luyện.

Một người biết chữ có thể dạy thêm cho vài người.

Những người được học lại tiếp tục truyền cho người khác.

Cứ như vậy, kiến thức âm thầm lan ra trong những căn phòng tối.

Trong số những người từng bị giam tại đây có nhiều cán bộ cách mạng sau này giữ những vị trí quan trọng trong lịch sử Việt Nam, như Trường Chinh, Lê Duẩn, Nguyễn Lương Bằng, Xuân Thủy và nhiều người khác.

Nhưng khi ở Sơn La, họ không phải những nhân vật quyền lực.

Họ chỉ là những người tù.

Họ phải chịu những điều kiện sống vô cùng khắc nghiệt, thiếu thốn thức ăn, thuốc men và thường xuyên bị bệnh tật. Nhiều người mắc sốt rét, kiết lỵ và những căn bệnh khác do điều kiện giam giữ khắc nghiệt.

Có người sức khỏe suy kiệt.

Có người không thể sống đến ngày được tự do.

Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, tinh thần của những người tù lại trở nên mạnh mẽ.

Họ tìm cách tổ chức cuộc sống trong tù.

Người chăm sóc người bệnh.

Người tìm cách kiếm thuốc.

Người truyền tin.

Người tổ chức học tập.

Những hoạt động ấy tưởng như rất nhỏ nhưng giúp họ giữ được một điều quan trọng: niềm tin rằng mình vẫn là một con người có mục tiêu, chứ không phải một con số trong nhà tù.

Có một hình ảnh rất đẹp gắn với Nhà tù Sơn La: cây đào Tô Hiệu.

Người gieo trồng cây đào ấy là Nguyễn Văn Tô, thường được biết đến với tên Tô Hiệu, một chiến sĩ cách mạng từng bị giam tại đây.

Trong những năm tháng bị giam cầm, ông đã trồng một cây đào trong khuôn viên nhà tù.

Một cây đào giữa nơi vốn được xây dựng để giam giữ con người.

Mỗi mùa xuân, cây đào lại nở hoa.

Những người tù nhìn thấy sắc hoa ấy qua những bức tường cao và hàng rào sắt.

Có lẽ với người bình thường, một cây đào chỉ là một cái cây.

Nhưng đối với những người đang bị giam cầm, nó có thể là một lời nhắc rằng bên ngoài bức tường kia vẫn còn mùa xuân, vẫn còn cuộc sống và vẫn còn một ngày họ được trở về.

Tô Hiệu qua đời tại Nhà tù Sơn La năm 1944 khi mới 32 tuổi.

Ông không sống đến ngày Cách mạng Tháng Tám thành công.

Không được nhìn thấy ngày những người tù cách mạng được tự do.

Không được chứng kiến đất nước bước sang một giai đoạn mới.

Nhưng cây đào ông để lại vẫn tiếp tục lớn lên.

Nó trở thành một biểu tượng của Nhà tù Sơn La.

Năm tháng trôi qua, cây đào cũ đã không còn, nhưng một cây đào được trồng lại tại vị trí ấy để nhắc nhớ về người chiến sĩ năm xưa.

Ngày nay, khách đến Nhà tù Sơn La thường dừng lại rất lâu bên cây đào.

Có người chụp ảnh.

Có người đọc bảng giới thiệu.

Có người chỉ đứng yên một lúc.

Bởi thật khó để tưởng tượng rằng nơi mình đang đứng từng là nơi những con người phải sống trong đói rét, bệnh tật và tù đày.

Nhưng có lẽ chính vì vậy mà câu chuyện về Nhà tù Sơn La không chỉ là câu chuyện về sự đau khổ.

Nó còn là câu chuyện về cách con người giữ lấy hy vọng trong hoàn cảnh tưởng như không còn hy vọng.

Thực dân Pháp có thể khóa cửa.

Có thể dựng tường cao.

Có thể cắt đứt những người tù khỏi gia đình và quê hương.

Nhưng họ không thể ngăn những người ấy học tập.

Không thể ngăn họ truyền cho nhau niềm tin.

Và càng không thể ngăn họ nghĩ về một ngày đất nước được tự do.

Khi bước ra khỏi Nhà tù Sơn La hôm nay, người ta lại nhìn thấy một thành phố đang sống.

Xe cộ chạy trên đường.

Trẻ em đến trường.

Những hàng cây xanh dưới ánh nắng.

Không còn tiếng khóa cửa nhà tù.

Không còn tiếng bước chân của lính canh.

Chỉ còn một cây đào đứng giữa khu di tích.

Mỗi khi xuân về, hoa lại nở.

Và có lẽ đó là hình ảnh đẹp nhất để kể về những người từng bị giam ở nơi này.

Họ đã đi qua những năm tháng khắc nghiệt nhất.

Có người trở về.

Có người nằm lại.

Nhưng những điều họ tin tưởng đã không mất đi.

Giống như cây đào năm nào, sau một mùa đông dài, vẫn tìm cách nở hoa.