Nhà văn đầu tiên trong lịch sử được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân: Từ bỏ cơ hội du học để lên đường ra mặt trận, hy sinh anh dũng ở tuổi 29

Liệt sĩ Chu Cẩm Phong là một trong những nhà báo, nhà văn trực tiếp chiến đấu và hy sinh trên chiến trường Quảng Nam trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Cuộc đời của ông gắn liền với những trang viết được hình thành giữa bom đạn, phản ánh chân thực hiện thực chiến trường và khát vọng cống hiến của một người trí thức trẻ lựa chọn con đường trở về quê hương chiến đấu. Tháng 4/2010, liệt sĩ Chu Cẩm Phong là nhà văn đầu tiên được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Trước đó, năm 2007, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật với tác phẩm Nhật ký chiến tranh.

Xếp bút nghiên lên đường ra trận

Tên thật của nhà văn Chu Cẩm Phong là Trần Tiến, sinh ngày 12/8/1941 tại Hội An, Quảng Nam (nay thuộc TP. Đà Nẵng). Năm 1954, ông tập kết ra Bắc, học phổ thông tại trường học sinh miền Nam ở Hải Phòng trước khi theo học khoa Văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội. Trong cuốn Kỷ yếu Hội Nhà văn Việt Nam, phần giới thiệu về cuộc đời ông chỉ gói gọn trong vài dòng. Thế nhưng qua những hồi ức của Giáo sư Hà Minh Đức, nhà văn Thái Bá Lợi, nhà văn Bùi Minh Quốc, nhà thơ Ngô Thế Oanh, nhà lý luận phê bình văn học Ngô Thảo và những người từng sống, chiến đấu cùng ông, chân dung Chu Cẩm Phong hiện lên là một người trí thức giàu lý tưởng, mang trong mình bản lĩnh của một nhà văn - chiến sĩ. Ít người biết rằng, năm 1963, khi đang học năm thứ 3 đại học, ông đã được kết nạp vào Đảng. Trong những năm học tại Đại học Tổng hợp Hà Nội, chàng trai gốc Quảng Nam ấy luôn là một sinh viên xuất sắc. Sau khi tốt nghiệp loại xuất sắc vào cuối năm 1964, ông được lựa chọn đi học ở nước ngoài. Tuy nhiên, thay vì tiếp tục con đường học tập, người thanh niên ấy đã tình nguyện trở về miền Nam. Theo nhà văn, Thiếu tướng Nguyễn Chí Trung, chính khát vọng được sống một cuộc đời "phong sương" của một thanh niên trí thức, một đảng viên cộng sản trẻ trong hoàn cảnh đất nước còn chia cắt đã khiến Chu Cẩm Phong lựa chọn lên đường ra mặt trận thay vì tiếp tục học tập ở nước ngoài theo sự sắp xếp của nhà trường.

Quyết định ấy đã đưa ông đến chiến trường Quảng Nam với vai trò một phóng viên chiến trường, đồng thời cũng là một chiến sĩ trực tiếp tham gia kháng chiến.

Sáng ngày 1/5/1971, trên vùng đất ven sông Thu Bồn thuộc huyện Duy Xuyên, Quảng Nam (cũ), Chu Cẩm Phong cùng lực lượng du kích địa phương chiến đấu chống lại một đơn vị lính ngụy đi càn. Khi căn hầm bí mật bị phát hiện, nhà văn - nhà báo Chu Cẩm Phong cùng những người du kích đã chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Nhắc về người học trò cũ, Giáo sư Hà Minh Đức, người từng giảng dạy ông tại Đại học Tổng hợp Hà Nội, viết: "Thời gian không lặng lẽ trôi mà khắc ghi những tấm gương anh hùng và Chu Cẩm Phong là một trong những cá nhân anh hùng ấy, một niềm tự hào của Đại học Tổng hợp Hà Nội".

Những trang viết giữa đạn bom

Là một nhà văn, nhà báo chiến trường, liệt sĩ Chu Cẩm Phong luôn tranh thủ từng khoảng thời gian ngắn ngủi giữa bom đạn để đi thực tế và viết. Những chuyến đi trên các mặt trận, những lần bám sát cơ sở và những gì tận mắt chứng kiến đều được ông ghi lại một cách tỉ mỉ trong những cuốn sổ tay. Nhật ký ngày 21/5/1968 ghi lại nhịp sống ấy: “Viết cái ký chưa được, buổi sáng mình chuyển sang viết một bài báo gửi về báo Cờ Giải phóng miền và tờ Giải phóng của tỉnh (...). Buổi chiều đang ngồi làm việc thì bị oanh tạc”. Những người từng làm việc cùng ông cho biết, Chu Cẩm Phong gần như ghi chép mỗi ngày, có khi một ngày hơn 10 trang giấy. Ngay cả khi những cơn sốt rét rừng hành hạ, cuốn sổ tay vẫn được mở ra để ghi lại, dù chỉ vỏn vẹn một chữ: “Sốt!”. Điều đáng chú ý là dù sở hữu khối lượng tư liệu rất lớn, người cầm bút ấy không bao giờ viết một cách dễ dãi. Mỗi tác phẩm đều được ông cân nhắc kỹ lưỡng về nội dung và cách thể hiện.