Nhà văn, Liệt sĩ Nam Cao: Ngòi bút hiện thực rũ bỏ tháp ngà để lên đường chiến đấu (1915 - 1951)
Văn học Việt Nam thế kỷ 20 tự hào sở hữu một cây bút hiện thực phê phán vĩ đại nhất: Nam Cao (tên thật là Trần Hữu Tri, quê ở Lý Nhân, Hà Nam). Trước năm 1945, ông đã làm rúng động văn đàn với những kiệt tác như Chí Phèo, Lão Hạc, Đời thừa, phơi bày tận cùng nỗi thống khổ của người nông dân và sự bi kịch của tầng lớp trí thức nghèo dưới ách thực dân phong kiến. Nếu tiếp tục con đường ấy, ông đã có sẵn một vị trí độc tôn trong văn học.
Thế nhưng, khi Cách mạng tháng Tám bùng nổ, Nam Cao đã nhận ra rằng: văn chương không thể chỉ là những tiếng thở dài. Ông hăng hái tham gia cướp chính quyền ở quê nhà và trở thành Chủ tịch xã. Khi Toàn quốc kháng chiến bắt đầu, ông từ giã gia đình, khoác ba lô lên chiến khu Việt Bắc, dùng chính ngòi bút của mình làm vũ khí. Ông sẵn sàng làm những công việc nhỏ nhất, từ viết báo, làm thơ ca hò vè tuyên truyền, cho đến việc theo chân bộ đội ra mặt trận. Quan điểm sống và viết của ông lúc này đã có một sự chuyển mình vĩ đại: "Sống đã rồi hãy viết. Hãy hòa mình vào cuộc sống vĩ đại của nhân dân".
Năm 1950, ông tham gia Chiến dịch Biên giới, trực tiếp ghi chép hơi thở nóng hổi của chiến trường. Cuối năm 1951, với mong muốn thâm nhập vào vùng tề ngụy để hiểu rõ hơn về cuộc đấu tranh của đồng bào vùng địch hậu, Nam Cao tình nguyện tham gia đoàn công tác thuế nông nghiệp vào khu vực Liên khu 3 (vùng Ninh Bình). Đau xót thay, ngày 28 tháng 11 năm 1951, trên đường di chuyển qua cánh đồng Mường Hoàng (Gia Viễn, Ninh Bình), đoàn của ông bị lính Pháp phục kích. Nhà văn Nam Cao đã anh dũng hy sinh khi mới 36 tuổi. Sự ngã xuống của tác giả Chí Phèo là một tổn thất không thể bù đắp của nền văn học Việt Nam, nhưng nó cũng tạc nên một tượng đài bất tử về người trí thức cách mạng: không giam mình trong tháp ngà nghệ thuật, mà sẵn sàng lấy máu của mình để bảo vệ độc lập, tự do cho Tổ quốc.
