NHÀ VĂN, NHÀ BÁO LÊ HOẰNG MƯU (1879-1941)
Ông sinh năm 1879 trong một gia đình khá giả tại làng Cái Cối, tổng Bảo Hựu (nay là xã Mỹ Thạnh An, thành phố Bến Tre, tỉnh Bến Tre). Cha ông là Lê Văn Dinh, từng làm thông ngôn Đề hình. Thuở nhỏ, ông học ở Bến Tre. Sau đó, ông lên học trung học ở Sài Gòn rồi tham gia hoạt động báo chí và sáng tác văn chương cho đến cuối đời. Các bút hiệu của ông là: Mộng Huê Lầu (đảo các mẫu tự Lê Hoằng Mưu), Le Fantaisiste, Hoằng Mưu. Lúc ngoài 30 tuổi, người đương thời mô tả ông có “hình trạng nho nhã, trung người, tánh nết thông minh, liệp thiệp, có khoa ngôn ngữ (2)".
Ông làm trợ bút cho các tờ báo Điện tín, Thần chung, Đuốc nhà Nam,... và trở nên nổi tiếng trong làng báo Sài Gòn từ những năm 1910-1915.
Năm 1921, tờ Nam Trung nhật báo sáp nhập với tờ Lục tỉnh tân văn, ông làm chủ bút. Năm 1930, ông bị buộc thôi chức vì tờ báo có khuynh hướng yêu nước bài Pháp. Cùng năm này, ông phối hợp với Võ Thành Út sáng lập tờ Long Giang độc lập. Tờ này hoạt động đến năm 1931 thì bị chính quyền đình bản một thời gian, đến năm 1934 đóng cửa hẳn.
Lê Hoằng Mưu vừa làm báo, vừa viết tiểu thuyết. Ông được nhiều đồng nghiệp xem là nhà viết báo kỳ cựu với gần 30 năm trong nghề, có uy tín lớn. Văn phong ông cuốn hút mạnh mẽ. Ông còn có tài "bút chiến” mà lập luận vượt hẳn đối phương, được nhiều người kính trọng. Lê Hoằng Mưu cũng là một nhà văn viết tiểu thuyết vào loại sớm của nền văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX. Các tác phẩm của ông gồm: Hà Hương phong nguyệt (1914), Ba gái cầu chồng (1915), Oán hồng quần (tức Phùng Kim Huê ngoại sử, 1920), Tô Huệ Nhi ngoại sử (1920), Oan kia theo mãi (tức Ba mươi hai đêm Hồ Cảnh Tiên tự thuật, 1922), Đêm rốt của người tội tử hình (1929), Đầu tóc mượn (1926), Người bán ngọc (1931),...
Kết cấu tiểu thuyết của ông thường mới mẻ, phần nhiều các kết thúc không có hậu, gây bất ngờ cho người đọc. Ông khéo kết hợp lối viết chương, hồi của tiểu thuyết cổ Trung Hoa, diễn đạt bằng văn vần xen lẫn văn xuôi với cách phân tích tâm lý nhân vật của tiểu thuyết phương Tây, tạo nên sức lôi cuốn cho tác phẩm. Các vấn đề tính dục được ông đưa vào tiểu thuyết Hà Hương phong nguyệt, Người bán ngọc làm xôn xao dư luận một thời. Trong đó, quyển tiểu thuyết Hà Hương phong nguyệt được đăng nhiều kỳ trên báo Nông cố mín đàm từ năm 1914. Và cũng trong năm này, tiểu thuyết được in thành sách với tên Hà Hương phong nguyệt truyện, chia làm 6 tập, in đến năm 1916 mới hoàn tất. Ông là nhà văn có xu hướng "cách tân" nên được lớp trẻ đón nhận nồng nhiệt. Sách báo có đăng truyện của ông bán rất chạy. Tiểu thuyết của ông hồi đó “viết ra thiệt nhiều và đều bán chạy như tôm tươi giữa chợ buổi sớm... Ông đã có cái vinh dự tối cao của kẻ đàn anh bước trước mà lại có tài hoa lỗi lạc. (1)" Tác giả Nguyễn Huệ Chi trong quyển Từ điển văn học (bộ mới) đánh giá: “Nhìn chung, Lê Hoằng Mưu là một ngòi bút viết tiểu thuyết khá độc đáo. Chịu ảnh hưởng của cả hai luồng văn chương Trung Hoa và u Mỹ thuở ấy nhưng ông tìm được cho mình một hướng đi chủ động: không bị chủ đề đạo lý hoàn toàn chỉ phối mà từ rất sớm cũng đã biết khơi sâu vào mặt trái của đời sống, dựng lên những cốt truyện khác thường, những kiểu truyện phi chính đề, lựa chọn những mẫu người có thể nói là “tai tiếng” làm đối tượng cho tác phẩm. Phải là một ngòi bút rất có bản lĩnh mới xử lý được loại đề tài chưa thích hợp với thị hiếu thẩm mỹ đương thời như thế. [...] Có thể nói Lê Hoằng Mưu là một trường hợp đột xuất trong dòng tiểu thuyết Quốc ngữ miền Nam vài chục năm đầu thế kỷ XX biết phá bỏ những thói quen và bứt nhanh lên khỏi truyền thống... Ông tạo dựng được một vị trí hiếm nhà văn đương thời nào sánh kịp, như tuần báo Mai năm 1939 nhân xét: "Buổi ấy ông là người có "tài sắc” nên tiếng tăm nổi dậy như cồn. Lời văn cũng như lý luận đã lôi cuốn, hấp dẫn, chinh phục tất cả xứ Nam kỳ và cả thế hệ thanh niên hồi đó.” Ông là một nhà văn đi trước thời đại. (1)"
Do quá cách tân trong cốt truyện nên cuốn Hà Hương phong nguyệt truyện của ông bị xem là dâm thư đương thời và năm 1918, chính quyền Pháp ra lệnh tịch thu, thiêu hủy.
Ông qua đời năm 1941 tại Sài Gòn, hưởng thọ 62 tuổi.
Một trăm năm sau ngày Hà Hương phong nguyệt truyện bị tiêu hủy, một vị trí thức nặng nợ với văn chương nước nhà là ông Võ Văn Nhơn, giảng viên Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh đã cất công thu nhặt sưu tầm tài liệu, sách báo cũ và sang cả thư viện Pháp tìm hiểu về quyển tiểu thuyết này để cho nó được hồi sinh. Tháng 6/2018, Nhà xuất bản Văn hóa - Văn nghệ (TP. Hồ Chí Minh) đã in lại quyền Hà Hương phong nguyệt với tít lớn "Tiểu thuyết Quốc ngữ đầu tiên của Nam Bộ và bị chính quyền thuộc địa tịch thu, tiêu hủy”. Sách dày 448 trang. Bạn đọc giờ đây có thể tìm đọc được một tác phẩm đã gây sóng gió một thời trên văn đàn đất Việt và tưởng nhớ một nhà văn, nhà báo lỗi lạc của quê hương xứ Dừa.
Lê Hoằng Mưu được đánh giá là nhà báo, nhà văn tiên phong, độc đáo, là một trong những nhà văn Nam Bộ tiêu biểu cho lớp nhà văn thời kỳ giao thời, quá độ trong những thập kỷ đầu của thế kỷ XX.
