Nhà văn, nhà báo Như Phong (1917-1985) người góp phần thành lập Hội Văn hóa Cứu quốc

Như Phong – Nhà văn, nhà báo góp phần đặt nền móng cho Văn hóa Cứu quốc

Như Phong, tên thật là Nguyễn Đình Thạc, sinh năm 1917 trong một gia đình có truyền thống yêu nước ở Hà Nội. Ông được học tại Trường Bưởi và từ những năm tuổi trẻ đã sớm trăn trở trước cảnh đất nước mất độc lập, nhân dân chịu áp bức. Trong những năm 1935–1937, ông bắt đầu sáng tác các truyện ngắn mang khuynh hướng hiện thực phê phán, phản ánh những bất công của xã hội và tâm trạng của lớp thanh niên đương thời. Quá trình làm báo, tiếp xúc với công nhân, thợ thủ công và thanh niên cùng những ảnh hưởng từ các nhà hoạt động cách mạng đã giúp ông từng bước tìm thấy con đường đấu tranh vì dân tộc.

Từ năm 1938–1939, ngôi nhà của gia đình Như Phong ở phố Đồng Xuân trở thành nơi gặp gỡ của những người làm báo và văn nghệ sĩ yêu nước như Nguyễn Thường Khanh, Nguyên Hồng. Ông tham gia làm các tờ báo công khai và bí mật của phong trào Thanh niên Dân chủ, đồng thời tích cực tiếp xúc với quần chúng để hiểu hơn đời sống của người lao động. Qua sự hướng dẫn của các đảng viên cộng sản, đặc biệt là Trường Chinh, ông bắt đầu tìm đọc các tác phẩm Marxist và văn học Xô viết. Năm 1939, Như Phong bị bắt khi đang làm báo Mới và bị giam tại Hỏa Lò. Những thử thách ấy càng củng cố lựa chọn cách mạng của ông.

Mùa xuân năm 1943 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong hoạt động của Như Phong khi ông cùng Học Phi, Ngô Lê Động và Vũ Quốc Uy tham gia thành lập Tổ Văn hóa Cứu quốc của văn nghệ sĩ Việt Nam. Đây là lực lượng tiền thân tiến tới thành lập Hội Văn hóa Cứu quốc vào mùa thu cùng năm. Như Phong được phân công cùng Vũ Quốc Uy giữ đầu mối hoạt động tại Hà Nội, tham gia những cuộc họp bí mật để xây dựng tổ chức. Ông cũng có mặt trong cuộc họp nghiên cứu Đề cương về văn hóa Việt Nam và quá trình chuẩn bị tổ chức Hội, góp phần đưa văn nghệ sĩ đến với phong trào cách mạng.

Không chỉ tham gia tổ chức, Như Phong còn sớm hình thành quan niệm về trách nhiệm xã hội của người nghệ sĩ. Khoảng giữa năm 1944, ông viết một bài tiểu luận về nhiệm vụ chống phát xít của các nhà văn, gửi Trường Chinh và Mười Hương, trong đó thể hiện nhận thức rằng văn nghệ sĩ cần dấn thân vào cách mạng và dùng văn học nghệ thuật phục vụ nhân dân. Quan điểm ấy cho thấy sự chuyển biến sâu sắc trong tư tưởng của Như Phong: từ một cây bút trẻ phản ánh những bất công xã hội trở thành một người cầm bút ý thức rõ trách nhiệm trước vận mệnh dân tộc.

Trong những tháng ngày chuẩn bị Tổng khởi nghĩa, Như Phong tiếp tục hoạt động tích cực trên mặt trận báo chí và văn hóa. Ông cùng Nguyễn Hữu Đang, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyên Hồng, Nguyễn Đình Thi và Lưu Văn Lợi về Dục Tú chuẩn bị xuất bản Tiên Phong, cơ quan ngôn luận của Hội Văn hóa Cứu quốc. Đặc biệt, đêm 17/8/1945, Như Phong cùng Ngô Lê Động đến nhà in báo Tin mới, góp phần đưa tin về cuộc mít tinh, tuần hành của nhân dân Hà Nội. Những thông tin được đăng tải đã góp phần cổ vũ tinh thần quần chúng trong những ngày quyết định trước Tổng khởi nghĩa Tháng Tám.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Như Phong tiếp tục gắn bó với báo chí, văn hóa và sự nghiệp cách mạng. Tháng 9/1945, ông được kết nạp vào Đảng tại Chi bộ báo Cứu quốc, tham gia Ban Chấp hành Hội Văn hóa Cứu quốc và làm biên tập viên báo Cứu quốc. Trong kháng chiến, ông phụ trách nhiều cơ quan báo chí như Cứu quốc Thủ đô, Cứu quốc khu X, khu XII, Liên khu III và Đặc khu Hà Nội. Sau ngày Thủ đô giải phóng, ông giữ các vị trí Trưởng ban Văn hóa, Trưởng ban Văn nghệ và tham gia Ban biên tập báo Nhân Dân. Năm 1965, ông trở thành Giám đốc kiêm Tổng Biên tập Nhà xuất bản Văn học.

Trên cương vị lãnh đạo xuất bản, Như Phong tiếp tục thể hiện năng lực và tâm huyết với đời sống văn học nước nhà. Ngay trong những năm chiến tranh ác liệt, ông cùng đồng nghiệp tại nơi sơ tán vẫn tổ chức nghiên cứu, biên tập và xuất bản nhiều tác phẩm văn học Việt Nam và thế giới có giá trị. Ông đặc biệt quan tâm phát hiện, khuyến khích các cây bút trẻ như Xuân Quỳnh, Lưu Quang Vũ, Bằng Việt, Phạm Tiến Duật, Hoàng Nhuận Cầm; đồng thời góp phần đưa những tác phẩm như Hòn Đất, Cửa sông đến với công chúng. Với bản lĩnh, sự khảng khái, trọng tình nghĩa và tinh thần trách nhiệm, Như Phong để lại dấu ấn đáng kể trong quá trình hình thành nền văn hóa, văn nghệ cách mạng Việt Nam.