Nhà văn, nhà báo Như Phong (1917-1985) người góp phần thành lập Hội Văn hóa Cứu quốc

Nhà văn Tô Hoài đã vẽ chân dung nhà văn Như Phong cái thuở còn hoạt động bí mật để chuẩn bị thành lập Hội Văn hoá Cứu quốc thế này: “Qua bóng loáng thoáng xanh đen, những lá cây thấp ven đường, thấy đằng trước cửa Nhà máy Điện Yên Phụ có một người xuống xe tay, đi lại phía này, lững thững như người đi bách bộ. Tôi nhận ra đấy là Như Phong. Trước nhất ở dáng bệ vệ, bộ quần áo trôpican xám sang kiểu mới, nách kẹp mấy quyển sách, đầu để trần, miệng ngậm cái tẩu gộc”.

Đi làm cách mạng mà ăn mặc sang như ông, thời đó thật là “của hiếm” trong số đông chỉ quần đen áo the, hoặc công chức áo trắng, quần Tây, là sang lắm rồi. Quả thật, ông cũng là của hiếm trong lớp “công tử đẹp trai con nhà giàu” của Hà Thành sớm dấn thân đi tìm và đã tìm thấy lý tưởng của thanh niên là cách mạng giải phóng dân tộc.

Ông nội của Như Phong là cụ Nguyễn Văn Viễn, quê ở Đông Lao, tỉnh Hà Đông cũ thuộc dòng tộc Nho gia yêu nước. Cụ đã tham gia nghĩa quân đánh thực dân Pháp xâm lược, sau lại ủng hộ gạo cho quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc đánh trận Cầu Giấy thắng lợi. Được giáo dưỡng trong gia tộc có truyền thống tốt đẹp, Nguyễn Đình Thạc (tên thật của ông Nguyễn Như Phong) dù được học ở trường Bưởi, nhưng đã sớm dấn thân đi tìm con đường mới để góp phần cứu nước.

Nhà văn, nhà báo Như Phong (1917-1985)

Ngôi nhà số 36 của cha mẹ ông ở ngay trước cửa chợ Đồng Xuân chuyên bán đồ khô, từ năm 1938-1939 trở thành điểm đi lại của các ông Nguyễn Thường Khanh (tức Trần Mai Ninh), Nguyên Hồng - các biên tập viên của báo Thế giới (ra công khai) và báo Mới, Người Mới (ra bí mật) - những tờ báo của Đoàn Thanh niên Dân chủ. Bộ ba ấy đã gắn bó thân thiết trong tình bạn, tình đồng chí từ những tháng ngày vừa làm báo, vừa đi tìm một lẽ sống đúng đắn. Lúc đó, cao trào đấu tranh sôi nổi của nhân dân đòi tự do dân chủ, những buổi đi tiếp xúc với công nhân, thợ thủ công, thanh niên ở ngoại thành cùng với Nguyễn Thường Khanh, từ đó, hiểu hơn cuộc sống khốn cùng của người dân và thực tiễn xã hội, bớt đi cái nhìn “sách vở”, những buổi nghe đồng chí Trường Chinh đang chỉ đạo báo Tin Tức của Đảng giảng giải và hướng dẫn ông tìm đọc sách báo mác xít và các tác phẩm văn học Xô Viết (Tiểu thuyết Người Mẹ của Mácxim Goócki, thơ Maiacôpxki…). Tiếp đó là cuộc bút chiến công khai nghệ thuật vị nghệ thuật… tất cả đã khai mở cho anh chân trời mới. “Nguyên Hồng và tôi dù sao cũng đã bắt đầu cuộc đời tư tưởng và nghệ thuật của mình giữa ngã ba thời đại…Sự lựa chọn lớn nhất của cuộc đời mình làm cho người ta trở nên mình như bây giờ, làm sao người ta có thể dễ quên đi được”(1). Ông đã viết trong hồi ký “Theo con đường đã chọn” khi nhớ lại buổi đầu hạnh ngộ đó.

Đó là bước ngoặt lớn trong đời vào những năm 1935-1937, ông luôn đau đáu câu hỏi: đi theo hướng nào? Làm gì cho dân chúng đang bị lầm than? Ông đã viết một loạt truyện ngắn đăng trên Tiểu thuyết thứ bảy mang tính hiện thực phê phán như: Kỳ, Người ở tù về, Gái nhỡ thì, Truyện một người trẻ tuổi, Cái chết, Hai bà cháu, Chuồng nuôi ngựa… để giải tỏa bức bối, để bày tỏ khát vọng của thanh niên trước xã hội tàn ác, bất công đang “thèm chân trời mà chưa hề thấy chân trời”. Và chân trời mới đã hé rạng từ khi làm báo Thế giới dưới sự chỉ bảo, dìu dắt của các đảng viên cộng sản ở báo Tin tức để rồi lúc nhận thư của đồng chí Trường Chinh nêu rõ việc cần kíp cần phải đoàn kết tập hợp văn nghệ sĩ trong tổ chức mới do Đảng lãnh đạo, ông như thấy chân trời mới, cao rộng, cho cánh diều bay trong nắng gió mới của cuộc cách mạng, xua tan đi bao bức bối ngột ngạt, bất bình  trong tâm tư mà không thể ngỏ cùng ai.

Năm 1939, ông bị bắt khi đang làm báo Mới, bị tù ở Hỏa Lò. Ra tù, các bạn đồng chí hướng mỗi người một nơi, mất luôn cả liên lạc với Đảng. Nguyên Hồng cũng bị tù ở căng Bắc Mê rồi kiếm sống ở Hải Phòng. Nguyễn Thường Khanh không có tin tức gì.