Nhà văn, nhà báo Như Phong người góp phần thành lập Hội Văn hóa Cứu quốc
Nhà văn, nhà báo Như Phong, tên thật là Nguyễn Đình Thạc, là một nhân vật tiêu biểu trong nền văn học và báo chí cách mạng Việt Nam. Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với những bước ngoặt lịch sử của dân tộc, từ hoạt động cách mạng bí mật, tham gia thành lập các tổ chức văn hóa quan trọng, đến việc góp phần định hình nền văn hóa mới, phục vụ cho công cuộc giải phóng dân tộc.
Hành trình đến với cách mạng: Từ con nhà giàu đến người cách mạng
Nguyễn Đình Thạc sinh ra trong một gia đình giàu có, có truyền thống Nho giáo yêu nước tại Hà Nội. Ông nội của ông, cụ Nguyễn Văn Viễn, từng tham gia nghĩa quân chống Pháp. Dù được học hành bài bản tại trường Bưởi, nhưng ngay từ sớm, Nguyễn Đình Thạc đã sớm dấn thân đi tìm con đường cứu nước. Lớn lên trong bối cảnh xã hội đầy biến động, ông sớm nhận thức được hiện thực xã hội bất công, tàn ác, và khát khao tìm kiếm một lẽ sống, một con đường đúng đắn cho thanh niên.
Những năm 1935-1937, ông trải qua những trăn trở lớn về hướng đi của mình. Sự gắn bó với các nhà văn như Nguyên Hồng, Nguyễn Thường Khanh (Trần Mai Ninh), và sự dẫn dắt của các đảng viên cộng sản tại báo "Tin tức", cùng việc tiếp xúc với các tác phẩm văn học Mác-xít và Xô Viết, đã khai mở cho ông một chân trời mới. Ông bắt đầu viết những truyện ngắn mang tính hiện thực phê phán, phản ánh nỗi bức bối, khát vọng của thanh niên trước xã hội bất công.
Bước ngoặt trong tư tưởng và hoạt động nghệ thuật
Cuộc đời tư tưởng và nghệ thuật của Như Phong bắt đầu rẽ sang một hướng mới khi ông làm báo "Thế giới" dưới sự dìu dắt của các đảng viên cộng sản. Sự lựa chọn này, theo hồi ký "Theo con đường đã chọn", là một bước ngoặt lớn, định hình con người ông như hiện tại. Ông đã sớm nhận ra tầm quan trọng của văn học, nghệ thuật trong việc phục vụ nhân dân và phục vụ cho sự nghiệp cách mạng.
Năm 1939, ông bị bắt và tù đày ở Hỏa Lò. Sau khi ra tù, dù bạn bè đồng chí mỗi người một nơi, ông vẫn tiếp tục dấn thân vào con đường cách mạng, tìm kiếm và xây dựng lại các tổ chức có thể tập hợp văn nghệ sĩ, trí thức.
Sáng lập viên của Tổ Văn hóa Cứu quốc và Hội Văn hóa Cứu quốc
Một trong những đóng góp quan trọng nhất của nhà văn Như Phong là vai trò sáng lập viên của Tổ Văn hóa Cứu quốc (mùa xuân 1943), tiền thân của Hội Văn hóa Cứu quốc (mùa thu 1943). Dưới sự chỉ đạo của Đảng, đặc biệt là đồng chí Trường Chinh, ông cùng các nhà trí thức, văn nghệ sĩ khác đã tập hợp nhau lại để xây dựng một tổ chức văn hóa mới, có vai trò quan trọng trong mặt trận Việt Minh.
Vào khoảng mùa xuân năm 1943, khi cụ Học Phi nhận thư của đồng chí Trường Chinh về việc thành lập một tổ chức văn hóa mới, Như Phong là một trong những người đầu tiên được tìm đến. Ông đã tham gia vào các cuộc họp bí mật tại nhà ông Ngô Lê Động, một cán bộ kỳ cựu của Đảng. Tại những cuộc họp này, Tổ Văn hóa Cứu quốc chính thức được thành lập với sự tham gia của các ông: Vũ Quốc Uy, Học Phi, Ngô Lê Động, và Như Phong.
Công việc của Tổ Văn hóa Cứu quốc là chuẩn bị mọi mặt để thành lập Hội Văn hóa Cứu quốc, tiền đề cho việc tập hợp lực lượng văn nghệ sĩ, trí thức tham gia vào mặt trận Việt Minh, chuẩn bị cho công cuộc giải phóng dân tộc.
Đề cương Văn hóa Việt Nam và Tạp chí Tiên Phong
Trên tinh thần của bản "Đề cương về Văn hóa Việt Nam" (tháng 2-1943) do Tổng Bí thư Trường Chinh khởi thảo, Hội Văn hóa Cứu quốc đã ra đời, với mục tiêu gạt bỏ những tiêu cực văn hóa phong kiến lạc hậu, đánh đổ sự kìm kẹp và đầu độc văn hóa của thực dân Pháp, đồng thời thu nhận những yếu tố tiến bộ để xây dựng một nền văn hóa mới, phục vụ cho công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.
Nhà văn Như Phong đã đóng vai trò tích cực trong việc xây dựng và phát triển các hoạt động của Hội. Ông cùng các đồng chí khác đã xúc tiến việc thành lập Hội Văn hoá Cứu quốc, tổ chức các buổi nói chuyện chuyên đề, xuất bản sách báo, và đặc biệt là ra mắt tờ báo Tiên Phong.
Tạp chí Tiên Phong, cơ quan ngôn luận của Hội Văn hóa Cứu quốc, số đầu tiên ra ngày 10 tháng 11 năm 1945, đã đăng toàn văn "Đề cương về Văn hóa Việt Nam". Tờ báo này đóng vai trò quan trọng trong việc truyền bá tư tưởng văn hóa của Đảng, vận động các văn nghệ sĩ tham gia vào công cuộc kháng chiến kiến quốc. Như Phong, cùng với các đồng chí khác, đã lao động miệt mài để tờ báo kịp ra đời, góp phần thúc đẩy tinh thần cách mạng, cổ vũ nhân dân khởi nghĩa giành chính quyền.
Sự nghiệp báo chí và những đóng góp sau Cách mạng Tháng Tám
Sau Cách mạng Tháng Tám thành công, nhà văn Như Phong tiếp tục dấn thân vào công tác báo chí cách mạng. Ông đã tham gia Chi bộ báo Cứu quốc, làm biên tập viên báo Cứu quốc. Trong suốt cuộc kháng chiến, ông đã dành tâm huyết cho công tác phụ trách báo "Cứu quốc Thủ đô", "Cứu quốc khu X", "Cứu quốc khu XII", "Cứu quốc Liên khu III" và "Cứu quốc Đặc khu Hà Nội".
Trong thời gian trước và sau khi tiếp quản Thủ đô, ông đã làm việc tại Văn phòng Trung ương Đảng, sau đó giữ các chức vụ Phó Giám đốc Sở Báo chí, Phó Chủ bút báo "Cứu quốc" trung ương. Từ năm 1957 đến 1965, ông là Trưởng ban Văn hóa Văn nghệ và tham gia biên ủy báo "Nhân Dân". Từ năm 1965 đến khi nghỉ hưu, ông giữ chức Giám đốc Nhà xuất bản Văn học, ủy viên Đảng đoàn Văn nghệ Trung ương, ủy viên Thường vụ Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam.
Ngoài các hoạt động báo chí và lý luận phê bình, ông còn là người dịch tiểu thuyết "Sông Đông Êm Đềm" của Mikhail Sholokhov ra tiếng Việt, bản dịch được in trên báo "Cứu Quốc" từ năm 1946.
Nhà văn, nhà báo Như Phong đã được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học & Nghệ thuật đợt 2 năm 2007, ghi nhận những đóng góp to lớn của ông cho nền văn hóa và báo chí cách mạng Việt Nam. Cuộc đời ông là minh chứng cho sự cống hiến không ngừng nghỉ, từ hoạt động văn học nghệ thuật đến báo chí, tất cả đều hướng về mục tiêu cao cả là phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân.
