NHẠC SĨ - ĐẠI TÁ VŨ TRỌNG HỐI: NGƯỜI SOẠN NHẠC CHO HUYỀN THOẠI TRƯỜNG SƠN
Trong dàn hợp xướng vĩ đại của cuộc kháng chiến chống Mỹ, có những giai điệu không chỉ được viết nên bằng cảm xúc, mà còn bằng chính mồ hôi, những bước chân hành quân và trái tim của người lính trực tiếp cầm súng. Nhạc sĩ - Đại tá Vũ Trọng Hối chính là một người lính như thế. Từ một thanh niên nghèo chỉ học hết lớp ba, một người thợ rồi trở thành chiến sĩ "đội quân Hùm xám" Nguyễn Bình, ông đã vươn lên bằng nghị lực phi thường để trở thành một trong những nhạc sĩ quân đội có phong cách độc đáo bậc nhất. Cuộc đời ông là hành trình của một tình yêu âm nhạc mãnh liệt được thử thách và thăng hoa giữa mưa bom bão đạn, để rồi cống hiến cho đời những khúc tráng ca bất hủ về con đường huyền thoại Trường Sơn.
Vũ Trọng Hối (tên khai sinh Vũ Mạnh Giới) sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo tại xóm thợ Hàng Kênh, Hải Phòng. Tuổi thơ ông lớn lên không chỉ bằng lời ru của mẹ, mà còn đắm mình trong các làn điệu chèo, những câu hát xẩm từ những người hát rong, đó là khởi nguồn nuôi dưỡng tâm hồn âm nhạc dân gian đậm chất Việt trong ông. Do hoàn cảnh khó khăn, ông phải nghỉ học sớm, bắt đầu làm thợ và sau đó gia nhập cách mạng. Ngay từ những ngày đầu trong quân ngũ, người lính trẻ Vũ Trọng Hối đã sáng tác những bài hát truyền khẩu được đồng đội nhiệt tình hưởng ứng. Tuy nhiên, một sự kiện đã trở thành bước ngoặt: với ước muốn học nhạc để ghi lại các sáng tác của mình, ông đã tìm đến các nhạc công ở Hải Phòng nhưng lại bị chế giễu. Chính "cú huých vào lòng tự ái” ấy đã thôi thúc ông quyết tâm tự học và tìm đường đến với âm nhạc một cách bài bản.
Nhờ sự phát hiện và giới thiệu của đồng chí Lê Quang Hòa, Vũ Trọng Hối được lên Việt Bắc tham gia lớp bồi dưỡng âm nhạc do nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát – “anh cả làng nhạc" phụ trách. Đây là bước khởi đầu quan trọng. Sau đó, ông tiếp tục theo học tại Trường Âm nhạc Việt Nam và tốt nghiệp năm 1964. Con đường âm nhạc chuyên nghiệp của người lính đã chính thức mở ra.
Năm 1965, ở tuổi 40 với 20 năm tuổi quân, nhạc sĩ Vũ Trọng Hối nhận một nhiệm vụ đặc biệt: lên đường vào chiến trường miền Nam để sáng tác. Ông lại xốc ba lô, ròng rã vượt Trường Sơn trong những tháng ngày ác liệt nhất của cuộc chiến. Chính cuộc hành trình xuyên qua mưa bom bão đạn này đã trở thành nguồn cảm hứng vô tận, giúp tên tuổi và tài năng của ông thực sự tỏa sáng. Ông sống, hành quân và cảm nhận cùng những chiến sĩ giao liên, để rồi từ những trải nghiệm chân thực ấy, những kiệt tác ra đời.
- "Đường tôi đi dài theo đất nước": Được sáng tác ngay khi ông đặt chân tới điểm đầu mối của trục giao liên Bắc - Nam vào tháng 1/1966. Bài hát mở đầu bằng hình ảnh đẹp đẽ "Đời giao liên bước tôi đi dài theo, theo đất nước...", khắc họa sinh động cuộc sống và tinh thần lạc quan của người chiến sĩ Trường Sơn. Khi trở về Hà Nội, bài hát nhanh chóng được phổ biến rộng rãi qua giọng hát của ca sĩ Minh Nguyệt trên Đài Tiếng nói Việt Nam và sau này trở nên nổi tiếng qua "giọng vàng" Bích Liên. Đây được xem là một trong những bài hát thành công nhất về đề tài Trường Sơn.
- "Bước chân trên dải Trường Sơn" : Nếu "Đường tôi đi..." là bản trữ tình sâu lắng, thì "Bước chân..." chính là bản hành khúc hùng tráng. Ông ấp ủ viết một bài hát "ca ngợi người chiến sĩ Trường Sơn kiêu hãnh, lớn sừng sững như khí thế đi lên của dân tộc". Phần nhạc được hoàn thiện giữa rừng già, còn phần lời được nhà văn Tào Mạt (bút danh Nguyễn Đăng Thục) chắp bút. Câu hát "Đá mòn mà đôi gót không mòn" đã trở thành biểu tượng bất tử cho ý chí kiên cường của cả một thế hệ "xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước". Bài hát thực sự trở thành "bản quân ca của người lính Trường Sơn".
Ngoài hai đỉnh cao trên, ông còn có nhiều sáng tác đặc sắc khác như "Niềm vui anh quân bưu”, "Những chuyến xe đêm" hay "Mùa chiến công đang nở rộ khắp hai miền" – tác phẩm đánh dấu sự chín muồi trước khi ông lên đường vào Nam. Điều đáng quý ở âm nhạc Vũ Trọng Hối là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất lãng mạn hào hùng của người lính với giai điệu mộc mạc, đậm chất dân ca. Sau chiến tranh, ông vẫn tiếp tục sáng tạo và thử sức ở lĩnh vực khí nhạc với các tác phẩm như giao hưởng "Việt Nam chiến đấu".
Nhạc sĩ Vũ Trọng Hối qua đời năm 1985 sau một cơn xuất huyết não. Những cống hiến to lớn của ông đã được Đảng và Nhà nước ghi nhận qua nhiều huân chương cao quý như Huân chương Quân công hạng Nhì. Đặc biệt, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2007 cho các ca khúc: "Niềm vui anh quân bưu", "Bước chân trên dải Trường Sơn", "Đường tôi đi dài theo đất nước", "Lời tạm biệt trước lúc lên đường".
Cuộc đời nhạc sĩ Vũ Trọng Hối là một tấm gương sáng về nghị lực vượt khó, về tình yêu và sự tận hiến trọn vẹn. Từ một người lính không qua trường lớp âm nhạc, bằng sự tự học và trải nghiệm máu lửa nơi chiến trường, ông đã trở thành "người chép sử bằng âm thanh" cho huyền thoại Trường Sơn. Những giai điệu của ông không chỉ là ký ức hào hùng, mà đã trở thành một phần di sản tinh thần quý giá, tiếp tục ngân vang, nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau về một thời kỳ lịch sử bi tráng và vĩ đại của dân tộc.
