Nhân chứng của cuộc chiến nơi biên giới phía Bắc: Ký ức không thể lãng quên

Những ngày này, khi ký ức về cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc tròn 47 năm lại trở về, chúng tôi tìm đến căn nhà nhỏ số 21 đường Phan Huy Chú, phường Chi Lăng, thành phố Lạng Sơn để gặp bà Đỗ Ngọc Mai – một nhân chứng sống đã đi qua những tháng ngày khốc liệt nhất của chiến tranh.

Những buổi sáng thức dậy cùng tiếng đại bác Sinh ra và lớn lên ở miền núi xứ Lạng, bà Đỗ Ngọc Mai sớm gắn bó với văn hóa – nghệ thuật. Từ năm 1958, khi mới 16 tuổi, bà đã gia nhập làng văn công khu mỏ Hồng Quảng (Quảng Ninh), rồi trở về Lạng Sơn làm công tác truyền thanh, biên tập văn nghệ tại Ty Văn hóa – Thông tin.

Rạng sáng 17/2/1979, khi chiến sự bùng nổ, bà Mai đang ngủ thì bị đánh thức bởi những tiếng nổ dữ dội xé toạc màn đêm. Bung cửa chạy ra hiên, bà thấy bầu trời phía Bắc rực lên những tia chớp đỏ, kèm theo tiếng rít ghê người của pháo đạn. Ít giờ sau, loa phóng thanh vang lên lệnh sơ tán. Cơ quan bà đóng tại phố Cửa Đông, sát bờ Nam sông Kỳ Cùng, lập tức thu dọn tài liệu, máy móc, rút về tuyến sau.

Chỉ trong thời gian ngắn, bộ phận phục vụ chiến tranh được dựng lại tại thị trấn Đồng Mỏ (huyện Chi Lăng). Tại đây, “Bản tin biên giới” ra đời, kịp thời tiếp sức tinh thần cho đồng bào và chiến sĩ đang bám trụ nơi tuyến lửa.

Những chuyến đi giữa ranh giới sống – chết Trong thời gian ở tuyến sau, bà Mai vừa bám địa bàn, vừa làm nhiệm vụ đón tiếp, cung cấp thông tin cho các đoàn nhà báo quốc tế. Mỗi chuyến đi là một lần đối mặt hiểm nguy.

Bà không bao giờ quên ngày 7/3/1979, khi đưa nhóm phóng viên nước ngoài – trong đó có nhà báo Isa Takano (Nhật Bản) – trở lại thị xã Lạng Sơn, ngay sau khi quân Trung Quốc rút. Thành phố hoang tàn, mùi thuốc súng còn vương trong không khí. Khi nhà báo Takano tiến gần cầu Kỳ Cùng để chụp ảnh, một tiếng súng bất ngờ vang lên. Ông gục xuống ngay trước mắt bà. Ký ức ấy, theo bà, là nỗi đau không bao giờ nguôi.

Giữ vững lòng dân giữa mưu đồ chia rẽ Chiến tranh không chỉ là bom đạn. Sau khi tuyên bố rút quân, phía bên kia vẫn gieo rắc tin đồn, gây chia rẽ. Giữa năm 1979, xuất hiện thông tin thất thiệt rằng người Dao ở bản Lủng Slàng (xã Quốc Khánh, huyện Tràng Định) “theo giặc”. Tin đồn lan nhanh, khiến không khí vùng biên căng thẳng, đồng bào bị nghi kỵ, xúc phạm.

Bà Mai cùng cán bộ Công an tỉnh xuống địa bàn xác minh, phát hiện đây là chiêu trò phá hoại từ bên kia biên giới. Đại tá Đào Đình Bảng, Trưởng ty Công an Lạng Sơn, trực tiếp dẫn đoàn vào bản, yêu cầu tất cả để súng ở nhà – một quyết định thể hiện niềm tin tuyệt đối vào nhân dân. Thực tế chứng minh điều đó đúng: người Dao Lủng Slàng đón tiếp đoàn trong nước mắt, khẳng định họ vẫn gánh gạo, muối, lương thực tiếp tế cho bộ đội ta. Cuộc gặp kết thúc trong những cái ôm nghẹn ngào, xóa tan hiểu lầm, hàn gắn niềm tin.

Viết để chữa lành ký ức Theo bà Vi Thị Thu Đạm, Phó Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Lạng Sơn, chiến tranh và những năm tháng gian khổ nơi biên giới đã để lại trong Đỗ Ngọc Mai nhiều “vết thương lòng”. Chính vì thế, bà chọn văn chương như một cách tự chữa lành – cho mình và cho người khác.

Hơn 40 năm cầm bút, bà đã xuất bản trên 10 đầu sách, hơn 100 truyện ngắn, hàng nghìn bài báo, chủ yếu viết về biên giới, về cuộc sống và sự hy sinh thầm lặng của đồng bào các dân tộc nơi tuyến đầu Tổ quốc. Nhiều giải thưởng văn học, báo chí là sự ghi nhận cho một đời bền bỉ với chữ nghĩa.

An nhiên sau bão lửa Giờ đây, trong ngôi nhà nhỏ đầy hoa nở trước hiên, bà Đỗ Ngọc Mai sống lặng lẽ, an nhiên. Nhưng phía sau dáng vẻ bình thản ấy là một trái tim từng đi qua lửa đạn, mang theo ký ức đau thương và niềm tin bền bỉ vào con người, vào quê hương. Những nhân chứng như bà – dù không còn ở chiến hào – vẫn đang lặng lẽ giữ cho lịch sử không bị lãng quên.