Nhân chứng được lịch sử gọi tên
Chiến dịch Vượt sông Tranh (tháng 10.1961) rồi tiếp nối Chiến dịch Vượt sông Tiên (tháng 9.1962) là sự kiện có ý nghĩa lịch sử trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Từ đó tổ chức đấu tranh chính trị kết hợp vũ trang theo Nghị quyết 15 của Trung ương Đảng, mở ra bước ngoặt với khả năng tiến về giải phóng đồng bằng, ghi dấu sự lớn mạnh không ngừng của lực lượng cách mạng cùng sự ra đời của các đơn vị vũ trang Tiên Phước, Quảng Nam và Khu 5.Đã có quá nhiều tài liệu được phổ biến về các chiến dịch kể trê
ại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Quách Tử Hấp (1925 - 2012) là nhân chứng quý giá mà chúng tôi có dịp được tiếp cận một thời gian dài để trợ bút xây dựng cuốn hồi ký cho ông khi còn tại thế - cuốn “Lên đàng - Hành trình vạn dặm” (NXB Văn học, Hà Nội - 2012).
Trong cuốn sách này ghi lại nhiều sử liệu của cuộc đời một người anh hùng, từ lúc thiếu niên ở huyện Đại Lộc, Quảng Nam đến khi trưởng thành, tham gia tổng khởi nghĩa giành chính quyền rồi chiến chinh qua nhiều vùng đất.
Đặc biệt như một cơ duyên lịch sử, Quách Tử Hấp là Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Quân chính Khu 5, Trung đoàn trưởng đầu tiên của Trung đoàn 1 Ba Gia anh hùng, Tỉnh đội trưởng đầu tiên của Quảng Nam - Đà Nẵng hồi đầu kháng chiến chống Mỹ.
Khi Chiến dịch Vượt sông Tranh, rồi Vượt sông Tiên diễn ra, Quách Tử Hấp là một trong những cán bộ lãnh đạo cốt cán của lực lượng vũ trang Quảng Nam, với vai trò Tỉnh đội trưởng kiêm Trung đoàn trưởng Trung đoàn 1.
Nói Quách Tử Hấp là cán bộ cốt cán là vì khi Trung đoàn 1 ra đời (gọi là Công trường 1), ông là Trung đoàn trưởng Trung đoàn 1 kiêm Tỉnh đội trưởng, không có tỉnh đội phó mà chỉ có tham mưu, gồm Đinh Châu (Nguyễn Hữu Đức) làm Tham mưu trưởng, Trần Kim Anh là Tham mưu phó.
Sau này, khi tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng chia tách cuối năm 1962, Đinh Châu về làm Tỉnh đội trưởng của Quảng Đà. Trong giai đoạn này, trên địa bàn Quảng Nam, Trung đoàn 1 có Tiểu đoàn 60, sau thêm Tiểu đoàn 90 từ Bắc vào (đây là tiểu đoàn gồm các chiến sĩ đi tập kết, nên nhiều người được gọi là thượng sĩ Đông Dương); Tỉnh đội có các đại đội độc lập như H21, H30 và sau sáp nhập hình thành Tiểu đoàn 70. Tỉnh đội và Trung đoàn 1 lấy vùng sông Tranh giáp Tiên Phước, Hiệp Đức làm nơi đứng chân chủ yếu.
Trong hồi ký “Lên đàng - Hành trình vạn dặm”, Đại tá Quách Tử Hấp kể lại Chiến dịch Vượt sông Tranh với nhiều tình tiết sống động mà ông tổng hợp từ nhiều nguồn, đặc biệt là đã nắm bắt kỹ từ Đại tá Trần Kim Anh (nguyên Tỉnh đội trưởng Quảng Nam), người trực tiếp chỉ huy cánh quân chủ lực của tỉnh trong chiến dịch này. Có thể tóm tắt về lực lượng tham chiến cũng như diễn biến chiến dịch cô đọng như sau:
“Tháng 10.1961, ta mở chiến dịch đánh vào tây Tiên Phước, giải phóng Lãnh - Ngọc. Trước khi Chiến dịch Vượt sông Tranh diễn ra, về toàn cục tôi được biết lúc ấy, Quảng Nam - Đà Nẵng có ban phụ trách quân sự, chia làm 3 cánh, phía bắc là Quảng Đà có các anh Châu (Đức), anh Thọ và Khánh (Tốc) phụ trách, cánh trung do anh Thái (tục danh Thái đầu bạc) và anh Song phụ trách, cánh nam do anh Trần Mười (tức Trần Kim Anh) phụ trách.
Mỗi cánh có một vài đại đội gọi là H, như H21, H22, H29, H30... Do địa bàn cánh nam có tầm quan trọng là cửa ngõ thông lên căn cứ của khu, nên có ban cán sự do Bí thư Tỉnh ủy Mười Khôi (Phạm Tứ) cùng Hồ Truyền - Bí thư Tiên Phước chỉ đạo về mặt quân sự.
Vào ngày 28.10.1961, Đại đội H21 do đồng chí Trần Kim Anh chỉ huy từ căn cứ Nước Oa - Trà My tiến về bờ tây sông Tranh. Tại đây, đội công tác Tiên Lãnh do đồng chí Huỳnh Văn Đào phụ trách đã sẵn sàng phối hợp tác chiến tiến công giải phóng 2 xã Tiên Lãnh, Tiên Ngọc. Lễ xuất quân diễn ra hết sức cảm động, mệnh lệnh từ đồng chí Mười Khôi - Bí thư Tỉnh ủy vừa truyền xuống đã có hàng loạt cánh tay giơ cao thể hiện quyết tâm đánh thắng, giải phóng cho đồng bào Lãnh - Ngọc.
