Nhân chứng sống của thảm sát địa đạo Hiệp Phổ Nam
Theo tư liệu được Báo Quảng Ngãi đăng tải, ông Nguyễn Thanh Chí là người dân địa phương ở xã Nghĩa Hành, từng giữ chức Trung đội trưởng đội du kích và trực tiếp tham gia chiến đấu trong cuộc càn quét tại khu vực địa đạo Hiệp Phổ Nam ngày 3/8/1965. Điều đặc biệt, ông không chỉ biết sự kiện qua lời kể của người khác mà còn là một trong số ít người trực tiếp sống sót sau thảm họa xảy ra bên trong địa đạo.
Địa đạo Hiệp Phổ Nam được nhân dân địa phương đào trong khoảng từ tháng 5 đến tháng 7/1965. Công trình dài khoảng 165m, rộng khoảng 2m và sâu khoảng 3m, vừa là nơi trú ẩn của người dân, vừa phục vụ hoạt động của lực lượng du kích, bộ đội địa phương và các đội công tác hoạt động trên địa bàn Nghĩa Hành, Tư Nghĩa. Theo lời kể của ông Nguyễn Thanh Chí, để hoàn thành địa đạo, nhân dân đã đào đất chủ yếu vào ban đêm bằng những công cụ thô sơ như cuốc và rựa. Chi tiết này cho thấy địa đạo là kết quả của sự tham gia trực tiếp của người dân địa phương, không đơn thuần là một công trình quân sự.
Rạng sáng ngày 3/8/1965, lực lượng đối phương mở một cuộc càn quét lớn vào khu vực xã Hành Đức, địa bàn sau này thuộc Hành Trung và nay nằm trong địa giới xã Nghĩa Hành, theo nhiều hướng. Theo lời kể được Báo Quảng Ngãi ghi lại, lực lượng du kích tổ chức chống trả từ sáng sớm cho đến khoảng 12 giờ trưa. Khi đạn dược cạn kiệt và trước sức ép ngày càng lớn, ông Nguyễn Thanh Chí cùng đồng đội và người dân rút vào địa đạo để tránh sự truy kích.
Bi kịch xảy ra sau đó. Theo lời ông Chí, lực lượng đối phương đã sử dụng chất hóa học đưa vào địa đạo nhằm sát hại những người đang ẩn náu bên trong. Ông nhớ lại mùi chất độc rất nồng, khiến những người trong địa đạo phải dùng nước tiểu thấm vào áo để bịt mũi, cố gắng chống chọi với khí độc. Đến khoảng 16 giờ, lực lượng đối phương rút khỏi khu vực.
Theo hồi ức của ông Nguyễn Thanh Chí, 91 người trong địa đạo đã thiệt mạng và chỉ có ông cùng sáu người khác sống sót. Với tư cách là một người trực tiếp tham gia chiến đấu, sau đó trực tiếp ở trong địa đạo và sống sót trở ra, lời kể của ông trở thành một nguồn nhân chứng đặc biệt đáng chú ý khi tìm hiểu về thảm sát Hiệp Phổ Nam.
Câu chuyện của ông Nguyễn Thanh Chí cũng phản ánh một khía cạnh khác của cuộc chiến: sự tham gia và hy sinh của nhân dân địa phương. Người dân không chỉ đóng góp công sức đào địa đạo mà còn biến nơi đây thành chỗ che chở cho cả lực lượng chiến đấu và dân thường. Trong hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt, một công trình được đào bằng những dụng cụ giản đơn đã trở thành nơi gắn liền với cuộc sống, chiến đấu và mất mát của cả cộng đồng.
Nguyễn Thanh Chí là một trong những nhân chứng trực tiếp có ý nghĩa quan trọng đối với việc tìm hiểu sự kiện Hiệp Phổ Nam ngày 3/8/1965. Lời kể của ông góp phần tái hiện diễn biến cuộc càn quét, cuộc chiến đấu của lực lượng du kích và thảm họa xảy ra đối với những người trú ẩn trong địa đạo.
