NHÂN CHỨNG SỐNG – KHO TƯ LIỆU QUÝ GIÁ
Những con người từng đi qua lịch sử không chỉ là người kể chuyện, mà là những “kho tư liệu sống” mang theo ký ức chân thực, không thể thay thế bằng bất kỳ trang sách nào.
Phùng Ngọc Hùng thường nói rằng, mỗi nhân chứng còn sống là một phần lịch sử vẫn đang thở. Khi những người ấy lần lượt rời xa cõi đời, lịch sử không chỉ mất đi con người, mà còn mất đi những mảnh ghép quan trọng không thể ghi chép đầy đủ bằng giấy mực. Chính vì vậy, ông luôn ý thức sâu sắc rằng ký ức của mình không còn là chuyện riêng tư, mà đã trở thành một dạng tư liệu quý giá.
Trong sách lịch sử, nạn đói 1944–1945 được ghi bằng những con số khô khan. Nhưng trong ký ức của ông Hùng, đó là mùi tử khí ám ảnh cả một vùng, là những đôi mắt trũng sâu vì đói, là tiếng khóc không còn nước mắt của những người mẹ mất con. Những chi tiết ấy không phải để gây xúc động, mà để phản ánh sự thật trần trụi của lịch sử.
Phùng Ngọc Hùng hiểu rằng, tư liệu sống không chỉ là những gì đã xảy ra, mà còn là cảm xúc, suy nghĩ và lựa chọn của con người trong hoàn cảnh cụ thể. Khi kể lại khoảnh khắc người dân Hồng Gai tay không giành chính quyền, ông không chỉ kể sự kiện, mà kể cả nỗi sợ, sự do dự và quyết tâm dâng lên trong từng con người lúc ấy.
Ông cho rằng, nếu chỉ dựa vào văn bản, lịch sử dễ bị giản lược thành những kết luận một chiều. Trong khi đó, lời kể của nhân chứng cho thấy lịch sử là kết quả của vô vàn lựa chọn cá nhân, trong đó có cả đúng lẫn sai, cả anh hùng lẫn yếu đuối. Chính điều ấy làm cho lịch sử trở nên gần gũi và nhân văn.
Phùng Ngọc Hùng từng chứng kiến nhiều đồng đội, nhiều người dân bình thường ra đi mà không kịp để lại bất kỳ lời kể nào. Điều đó khiến ông day dứt. Ông coi việc kể lại ký ức là cách giữ cho họ còn hiện diện trong trí nhớ cộng đồng. Mỗi câu chuyện ông kể đều mang theo hình bóng của những con người vô danh đã góp phần làm nên lịch sử.
Ông cũng lo lắng rằng, khi thời gian trôi qua, ký ức nếu không được ghi lại sẽ bị mai một hoặc bị hiểu sai. Vì thế, ông luôn khuyến khích việc lắng nghe, ghi chép và tôn trọng lời kể của các nhân chứng. Theo ông, đó là cách bảo vệ sự trung thực của lịch sử.
Với Phùng Ngọc Hùng, nhân chứng sống không phải là người để tôn vinh cá nhân, mà là chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Khi còn có người kể, lịch sử còn có tiếng nói. Và khi lịch sử còn được lắng nghe, những hy sinh của quá khứ mới không trở nên vô nghĩa.
