Nhân chứng trăm tuổi và buổi chiều lịch sử ở Ngọ Môn: Khi Huế chứng kiến khoảnh khắc khép lại một triều đại

Buổi chiều mùa thu cách đây tròn 80 năm, trước Ngọ Môn uy nghi của kinh thành Huế, hàng vạn người dân đã vỡ òa trong niềm hân hoan khi chứng kiến Bảo Đại tuyên bố thoái vị và trao ấn – kiếm cho phái đoàn Chính phủ lâm thời. Khoảnh khắc ấy khép lại chế độ phong kiến cuối cùng trong lịch sử Việt Nam, mở ra một chương mới của nhà nước dân chủ nhân dân.

Ở tuổi 100, cụ Nguyễn Xuyến (phường Thuận Hóa, TP Huế) vẫn nhớ như in buổi chiều lịch sử 30/8/1945. Khi ấy, cụ là chàng trai 20 tuổi, hòa mình trong dòng người đổ về trước Ngọ Môn. “Không khí hôm đó vui mừng không sao tả xiết. Cả quảng trường như sóng người, ai cũng tin rằng đất nước bước sang thời đại mới, không còn xiềng xích phong kiến,” cụ bồi hồi kể lại. Với cụ Xuyến, ký ức ấy sống động như vừa mới hôm qua.

Thắng lợi ở Huế là đỉnh cao của Cách mạng Tháng Tám. Ngay khi cao trào khởi nghĩa bùng nổ, các địa phương trên cả nước nhất tề đứng dậy giành chính quyền. Riêng Huế – đầu não của chế độ quân chủ – Trung ương cử các đồng chí Tố Hữu, Nguyễn Duy Trinh, Hồ Tùng Mậu vào hỗ trợ lãnh đạo khởi nghĩa. Từ 16 đến 22/8/1945, phong trào lan nhanh từ nông thôn đến đô thị: Phong Điền, Phú Lộc, Hương Thủy, Phú Vang, Quảng Điền, Hương Trà… lần lượt giành chính quyền; tại thành phố, quần chúng biểu tình, chiếm lĩnh công sở, doanh trại Bảo an, làm chủ tình hình.

Ngày 23/8, cuộc mít-tinh lớn tại sân vận động Tự Do biến thành cuộc biểu dương lực lượng cách mạng. Trước rừng cờ đỏ sao vàng và những khẩu hiệu “Việt Nam độc lập muôn năm”, đồng chí Tố Hữu tuyên bố chính quyền về tay Nhân dân, đồng thời ra mắt Ủy ban Nhân dân Cách mạng Lâm thời Thừa Thiên. Sau thắng lợi ấy, Ủy ban Giải phóng dân tộc Việt Nam gửi điện yêu cầu nhà vua thoái vị; Chiếu thoái vị và Tuyên chiếu với hoàng tộc được niêm yết tại Phu Văn Lâu ngày 25/8.

Đến chiều 30/8/1945, lễ thoái vị diễn ra trang nghiêm tại Ngọ Môn. Sau khi đọc chiếu, Bảo Đại trao ấn – kiếm, biểu trưng quyền lực của triều Nguyễn, cho phái đoàn Chính phủ lâm thời do Trần Huy Liệu làm Trưởng đoàn. Theo các nhà sử học, đây là cuộc chuyển giao quyền lực êm thấm, góp phần củng cố tính chính danh cho chế độ Dân chủ Cộng hòa non trẻ.

Ngày nay, câu chuyện ấy vẫn được Ngọ Môn kể lại bằng nhiều cách: biển bảng thuyết minh, trưng bày bảo tàng, các chương trình nghệ thuật tái hiện, và nhất là ký ức truyền miệng trong cộng đồng. Những di tích gắn với Cách mạng Tháng Tám ở Huế được gìn giữ, lan tỏa tinh thần yêu nước cho các thế hệ, đặc biệt là người trẻ.

Việc mở cửa miễn phí Quần thể di tích Cố đô Huế vào các ngày 19/8 và 2/9 không chỉ là chính sách văn hóa, mà còn là lời mời gọi mỗi người trở về với lịch sử. Để khi đứng trước Ngọ Môn, ta hiểu rằng: có những buổi chiều mùa thu đã đổi vận mệnh dân tộc, và trong tiếng reo hò năm ấy, Huế đã góp một dấu son rực rỡ cho mùa độc lập của Việt Nam.