Nhân dân tổng Văn Lãng tham gia tổng khởi nghĩa và dành chính quyền cách mạng

Thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8, giữa năm 1943, Ban cán sự Đảng tỉnh Nam Định được thành lập. Ban Cán sự Công vận tỉnh đã tuyên truyền chương trình hành động của Mặt trận Việt Minh, khôi phục cơ sở đảng ở thành phố Nam Định và một số vùng nông thôn. Các cán bộ của Đảng, của Việt Minh như đồng chí Tùng Giang, Nguyễn Văn Giáp, Phạm Ngọc Lê, Nguyễn Viết Lung, Đỗ Tuệ Độ được cử về Nam Lạng để duy trì và tổ chức phong trào cách mạng.

Tại thôn Nam Lạng, một lớp huấn luyện cấp tốc cho các cán bộ cơ sở về tình hình và nhiệm vụ cách mạng, chương trình và điều lệ của Mặt trận Việt Minh được mở tại nhà đồng chí Đỗ Thế Tự. Sau lớp tập huấn, cán bộ và nhân dân trong xã tích cực tuyên truyền, vận động, quyên góp mua sắm vũ khí, chuẩn bị sẵn sàng đón thười cơ khởi nghĩa. Tháng 12/1944 tổ chức Việt Minh ở Nam Lạng thành lập gồm đồng chí Đỗ Thế Tự và đồng chí Trần Tiêm. Tháng 2/1945 tổ chức thứ 2 thành lập gồm các đồng chí Ninh Sơn Đẩu, Trần Liểu, Trần Trọng Thiệp, Vũ Nghìn, Vũ Giáo. Tháng 5/1945 tổ chức thứ 3 thành lập gồm các ông Trần Điệt, Vũ Lồng, Đỗ Thiệng, Trần Danh Mão. (Toàn huyện có 80 hội viên Mặt trận Việt Minh thì có 12 người ở Nam Lạng, Văn Lãng). Tháng 5/1945, phong trào các hội, đoàn cứu quốc phát triển khá rộng ở các làng, xã thuộc tổng Văn Lãng; đồng chí Tùng Giang, Phạm Ngọc Hồ về nhà cụ Đỗ Hoành mở lớp học tập cho các đại biểu Mặt trật Việt Minh về việc chuẩn bị khởi nghĩa.

Ngày 13/8/1945, tại Tân Trào, Đại hội quốc dân đã họp, quyết định tổng khởi nghĩa và đề ra 10 chính sách của Việt Minh; quyết định thành lập Uỷ ban giải phóng dân tộc Việt Nam do Bác Hồ làm chủ tịch. Thực hiện chỉ đạo của Ban Cán sự Đảng bộ tỉnh, thôn Nam Lạng được chọn làm địa điểm tập trung lực lượng tự vệ cứu quốc; các đồng chí Tùng Giang, Phạm Ngọc Lê được cử về trực tiếp chỉ đạo chuẩn bị tổng khởi nghĩa. Trưa 16/8/1945, đội tự vệ cứu quốc từ Sa Đê, Cát Chử, Xối Đông, Trung Lao cùng các làng, xã thuộc tổng Văn Lãng tập hợp đầy đủ về Nam Lạng. Chiều 16/8/1945, tại sân Quán Cư (Nhà xứ Nam Lạng), sân nhà các ông Vũ Nghìn, Vũ Đắng, Trần Cầm, lực lượng tự vệ luyện tập đội ngũ, các động tác cần thiết trong chiến đấu và khởi nghĩa.Tối 16/8/1945, đồng chí Tùng Giang họp bộ phận lãnh đạo, kiểm điểm việc chuẩn bị, phổ biến kế hoạch khởi nghĩa, công bố thành phần uỷ ban khởi nghĩa cách mạng lâm thời huyện và phân công nhiệm vụ cho từng đồng chí.

15 giờ ngày 17/8/1945, lệnh tiến quân giành chính quyền Trực Ninh được ban bố. Gần 200 tự vệ thanh niên cứu quốc, quần chúng cách mạng trong đội ngũ chỉnh tề cùng 5 đội viên đội võ trang tuyên truyền của tỉnh do đồng chí Minh Vân dẫn đầu mang theo 3 khẩu súng cùng dao, mác, gậy gộc, giương cao 5 lá cờ đỏ sao vàng cùng các khẩu hiệu lớn tiến về huyện lỵ Trực Ninh. Tới cổng huyện, quân ta nổ một loạt tiểu liên phát lệnh trong tiếng hô dòn dập và kiên quyết lệnh cho lính giặc phải đầu hàng. Cùng lúc, mũi tập hậu đã qua sông, vượt hàng rào, chiếm kho vũ khí và cùng nổ súng. Bất lực và hoang mang, bọn nguỵ quyền không dám chống cự, xin hàng, mở cổng đón đoàn quân cách mạng và dâng nộp toàn bộ vũ khí, sổ sách cùng ấn tín. Bộ máy của thực dân, phong kiến ở Trực Ninh bị xoá bỏ, cuộc khởi nghĩa hoàn toàn thắng lợi vào hồi 18 giờ 30 phút ngày 17/8/1945