Nhân vật phụ nữ tha hóa
Trong cách tiếp cận ở cảm hứng bi kịch của truyện ngắn về chiến tranh sau 1975, người phụ nữ bị vòng xoáy của cuộc chiến tranh kéo dài đẩy vào tình cảnh éo le, biến họ trở thành người bội bạc, sa ngã, chung chạ với nhiều người. Kiểu nhân vật này không có trong văn học giai đoạn trước.
Tuy nhiên, cái nhìn trong truyện ngắn thời kỳ này với họ thường là bao dung, bởi họ cũng là nạn nhân của chiến tranh, nhiều khi do hoàn cảnh, họ cũng có những khát khao rất đỗi thường tình của con người. Đó là nhân vật vợ Quang trong Rửa tay gác kiếm của Bảo Ninh, bỏ chồng đi theo tiếng gọi tình yêu, không đợi được đến ngày anh trở về. Người lính ở Biển cứu rỗi của Võ Thị Hảo từng triết lý về gia cảnh của mình: “Số phận không dành cho anh người đàn bà bạc tóc chờ chồng. Những đứa trẻ khác bố. Những cuộc giao hoan vội vã thoảng mùi chết chóc trước khi đi vào họng tử thần. Thù lao, sang nhất có lẽ là những phong lương khô và vài bộ quần áo Tô Châu” (3). Trong chiến tranh, không phải người phụ nữ nào cũng giữ được mình, đặc biệt trong thiếu thốn, sự sống, cái chết gần nhau trong gang tấc. Có khi người phụ nữ không làm chủ được tình thế, trở thành người phản bội như Thoải trong Thím Thoải của Hạnh Lê, Lệ trong Một quãng đời và cả cuộc đời của Phạm Duy Tương... Gắn với cảm hứng nhân bản là nhu cầu nói lên những khát vọng bản năng, mưu cầu chính đáng của con người nói chung, phụ nữ nói riêng. Đó còn là những cô gái chưa chồng như Diệu Nương trong Gió dại của Bảo Ninh, Diễm Thúy trong Đỉnh khói của Nguyễn Thị Kim Hòa, trở thành người mua vui cho các hạng khách từ sang trọng đến bình thường, bị giày vò, trải qua những ngày náo loạn trước khi chiến tranh kết thúc nhưng vẫn kiên định bám trụ mảnh đất mình bị bỏ rơi để hy vọng ngày đoàn tụ. Đó còn là Trửng với các cô gái ở Xóm sở Mỹ của Thu Trân, sống nhờ công việc dọn dẹp, phục vụ khách ở sở Mỹ, bị mọi người khinh ghét. Chiến tranh kết thúc họ lo không biết sẽ sống ra sao.
Mỗi nhân vật một cảnh ngộ, họ đã bước vào những ngã rẽ hoặc dấn thân vào con đường không mong muốn. Về mặt nào đó, họ là những nạn nhân của chiến tranh, nhiều khi cả thời gian dài phải sống kìm nén, không còn được sống với bản tính thường tình. Soi chiếu qua thân phận người phụ nữ, truyện ngắn sau 1975 hướng đến tận những góc khuất thầm kín, khát vọng bản năng, những vấp ngã đời thường. Họ hiện lên gần gũi với nhiều cung bậc tình cảm, số phận, cũng thể hiện cái nhìn chiến tranh ở những giác độ khác, những mất mát không đo đếm được. Bên cạnh đó, họ vẫn toát lên đặc trưng nếp nghĩ, phẩm chất của người phụ nữ Việt Nam vừa có nét truyền thống, vừa mạnh mẽ, dám sống hơn. Nhân vật, vì thế cũng được khai thác chiều sâu đời sống nội tâm, tính cách với những nét vẽ phức tạp chứ không còn thuần nhất như trong truyện ngắn giai đoạn trước.
Nhân vật trong truyện ngắn chiến tranh đương đại là nơi thể hiện tập trung cách nhìn chiến tranh với những hệ lụy kinh hoàng, cuộc sống đầy chông chênh sau giải phóng. Đặc biệt là từ thập kỷ 90 TK XX trở đi, truyện ngắn về đề tài này nổi lên tiếng nói về những chấn thương, bi kịch, mất mát, ám ảnh bởi chiến tranh. Nhân vật phụ nữ đã góp phần chuyên chở thông điệp về những mất mát, dư chấn trong số phận của biết bao người dân, thể hiện tư tưởng nhân bản, nhân văn khi nhìn chiến tranh trên nhiều phương diện.
