“NHẬT KÝ ĐẶNG THÙY TRÂM” – NGỌN LỬA NƠI TUYẾN ĐẦU

Hơn nửa thế kỷ trôi qua kể từ ngày nữ liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm ngã xuống trên mảnh đất Đức Phổ (Quảng Ngãi), cuốn nhật ký của chị vẫn vẹn nguyên sức lay động đến hàng triệu trái tim. Không chỉ ghi lại câu chuyện cá nhân, “Nhật ký Đặng Thùy Trâm” còn là một tượng đài viết lên bằng khát vọng sống mãnh liệt, bằng tình yêu thương con người và tinh thần chiến đấu bất khuất của một thế hệ thanh niên Việt Nam trong thời hoa lửa.

1. Từ giảng đường Hà Nội đến chiến trường khốc liệt

Liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm sinh năm 1942 trong một gia đình trí thức tại Hà Nội. Tốt nghiệp Đại học Y khoa Hà Nội năm 1966, thay vì chọn một công việc an toàn ở hậu phương, chị tình nguyện vượt Trường Sơn vào miền Nam chiến đấu, được phân công phụ trách một bệnh xá huyện Đức Phổ (Quảng Ngãi) – nơi được mệnh danh là “tuyến lửa” khốc liệt bậc nhất.

Cuốn nhật ký được chị viết từ ngày 8/4/1968 đến ngày 20/6/1970 (chỉ hai ngày trước khi chị hy sinh). Trong hoàn cảnh thiếu thốn trăm bề: bệnh xá liên tục phải di dời để tránh càn, thuốc men cạn kiệt, thương binh ngày một đông, những trang nhật ký đã trở thành người bạn tâm tình, ghi lại chân thực nhất những giằng xé nội tâm và khát vọng sống của một cô gái trẻ tuổi đôi mươi.

2. Khát vọng sống rực rỡ và tình yêu thương con người

Khát vọng sống trong “Nhật ký Đặng Thùy Trâm” không đơn thuần là bản năng sinh tồn, mà là khát vọng được cống hiến, được yêu thương và được thấy quê hương hòa bình. Dù đối mặt với cái chết cận kề mỗi ngày, tâm hồn chị vẫn tràn ngập sự lãng mạn và tình yêu cái đẹp. Chị viết về nỗi nhớ Hà Nội da diết, nhớ mẹ, nhớ những gốc sấu, hàng me:

“Ôi! Ước gì có đôi cánh bay về căn gác nhỏ ở đường Bác Cổ, để nũng nịu với mẹ một chút, để được mẹ gắp cho những miếng ăn ngon...” (Trích nhật ký ngày 5/6/1968).

Đặc biệt, tình yêu thương của chị còn dành trọn cho những người thương binh, cho những đồng đội kề vai chiến đấu. Nỗi đau của chị khi không thể cứu sống đồng đội là minh chứng cho một trái tim nhân hậu, dạt dào yêu thương trước sự tàn bạo, khốc liệt của chiến tranh. Chị viết:

“Cái chết gõ cửa từng nếp nhà, cái chết rình rập ở mỗi ngõ xóm. (...) Mình đứng lặng trong nỗi đau đớn đến nghẹn ngào. Ôi! Tổ quốc, để đổi lấy một ngày vui Tổ quốc phải trả giá bằng bao nhiêu máu và nước mắt.” (Trích nhật ký ngày 23/5/1968).

3. Tinh thần chiến đấu “không được cúi đầu trước giông tố”

Song song với một tâm hồn nhạy cảm là một tinh thần thép, ý chí kiên cường không chịu khuất phục. Khát vọng chiến đấu để bảo vệ độc lập, tự do là sợi chỉ đỏ xuyên suốt các trang nhật ký. Chị không né tránh khi nhắc đến cái chết, mà chị đón nhận nó với tư thế hiên ngang, ngẩng cao đầu của người chiến sĩ Cộng sản.

Câu nói nổi tiếng nhất của Đặng Thùy Trâm, hiện đã trở thành châm ngôn sống của nhiều thế hệ thanh niên, được trích từ những dòng nhật ký đầy suy nghiệm:

“Đời phải trải qua giông tố nhưng không được cúi đầu trước giông tố.” (Trích nhật ký ngày 14/7/1968).

Ngày 22/6/1970, trong một trận càn của địch, để bảo vệ đồng đội và thương binh, bác sĩ Đặng Thùy Trâm đã một mình chiến đấu với quân thù và anh dũng hy sinh khi chưa tròn 28 tuổi.

4. “Đừng đốt, trong đó có lửa” – Hành trình của một chứng nhân lịch sử

Sức sống và sức lan tỏa mãnh liệt của cuốn nhật ký không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở chính câu chuyện về sự lưu lạc của nó. Ngay sau khi Đặng Thùy Trâm hy sinh, lính Mỹ đã thu được cuốn nhật ký này. Theo quy định, những tài liệu không có giá trị khai thác tình báo sẽ bị thiêu hủy. Tuy nhiên, Nguyễn Trung Hiếu – một thông dịch viên của quân đội Sài Gòn lúc bấy giờ – sau khi đọc lướt qua đã ngăn viên sĩ quan quân báo Mỹ Frederic Whitehurst lại với câu nói lịch sử:

“Đừng đốt cuốn sổ này, bản thân trong nó đã có lửa!” (Don't burn this one, it has fire in it).

Chính ngọn lửa của tình yêu nước và nhân cách lớn trong từng con chữ đã khiến một sĩ quan ở bên kia chiến tuyến bị thuyết phục. Fred Whitehurst đã lưu giữ cuốn nhật ký suốt 35 năm và tìm mọi cách trao trả lại cho gia đình nữ liệt sĩ vào năm 2005.

“Nhật ký Đặng Thùy Trâm” không phải là một tác phẩm văn học hư cấu, mà là máu, là nước mắt, là tuổi thanh xuân của một thế hệ tanh niên Việt Nam anh hùng. Khát vọng sống và chiến đấu của Đặng Thùy Trâm đã vượt ra ngoài ranh giới của một cuốn sổ tay cá nhân, trở thành biểu tượng bất diệt của lòng yêu nước, của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam, là lời nhắc nhở thế hệ hôm nay về giá trị của hòa bình và ý nghĩa của một cuộc đời tận hiến.

Tư liệu tham khảo: “Nhật ký Đặng Thùy Trâm”, Nhà phê bình văn học Vương Trí Nhàn biên soạn, Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành năm 2005.