Nhật ký Đặng Thùy Trâm và những câu chuyện mới

Trước khi xung phong vào chiến trường miền Nam, bác sĩ Đặng Thùy Trâm đã viết một tập nhật ký, trong đó có những đoạn chia sẻ suy nghĩ, lý tưởng của thanh niên thời đó xung phong đi chiến đấu, dù biết có thể phải nằm lại chiến trường. Những nhân chứng còn sống kể lại, bác sĩ Đặng Thùy Trâm đã có giai đoạn trở thành giáo viên đứng lớp để đào tạo cấp tốc y sĩ cho các địa phương thời chiến.

Các chiến sĩ Biên phòng với cuốn nhật ký thứ ba của bác sĩ Đặng Thùy Trâm mới xuất bản. Ảnh: Lê Văn Chương

Trong cuốn nhật ký thứ ba của bác sĩ Đặng Thùy Trâm mới được công bố, có một số nội dung được bác sĩ Đặng Thùy Trâm viết trước khi vào chiến trường miền Nam và một số lá thư gửi từ miền Nam ra miền Bắc. Trong phần nhật ký ghi vào đầu năm 1965, bác sĩ Đặng Thùy Trâm đã ghi chép cảm xúc của mình khi nghĩ về miền Nam: “Kỷ niệm 1 năm ngày anh Trỗi hy sinh, cái chết của anh đã thành bất tử. Tên của anh cả thế giới biết đến. Anh là nguồn động viên, là niềm tự hào, là lý tưởng của bao người và chính bản thân mình. Hãy sống như anh. Hãy căm ghét kẻ thù, hãy hiên ngang, kiêu hãnh trước kẻ thù như anh. Hãy thương đồng đội và những người thân như anh”.

Mẹ bác sĩ Đặng Thùy Trâm là bà Doãn Ngọc Trâm, quê ở tỉnh Quảng Nam; còn cha là bác sĩ Đặng Ngọc Khuê, quê ở thành phố Huế. Trong cuốn nhật ký có nội dung tự sự của người thân bác sĩ Đặng Thùy Trâm. Mẹ bác sĩ Đặng Thùy Trâm kể lại thời thơ ấu của các con, bà đã gieo vào tâm hồn các con những câu chuyện về bà Trưng, bà Triệu, Đề Thám, truyện cổ Grimm... Có một giai đoạn, gia đình gặp rất nhiều khó khăn do vắng bóng người chồng, người cha, mẹ bác sĩ Đặng Thùy Trâm luôn là điểm tựa, ươm mầm trong tâm hồn các con.

Nhà thơ Thanh Thảo - người viết lời giới thiệu cho cuốn nhật ký chia sẻ: “Chị Trâm đã viết để tự sự với chính mình, là nơi để trải lòng, vì vậy, giờ đây được đọc tập cuốn nhật ký thứ ba của chị sẽ giúp bạn đọc hiểu tới những tầng sâu nhất của tâm hồn chị”. Trang nhật ký ngày 23/8/1966 được chị Trâm viết lời yêu thương cho anh M, người đang chiến đấu tại chiến trường Quảng Ngãi vào thời điểm đó: “M rất đỗi yêu thương, anh đang ở đâu, đang làm gì... Em tự hào vì đã trọn tình chung thủy với anh trong xa cách”.

Nhà thơ Thanh Thảo cho biết: Trong cuốn nhật ký thứ ba của chị Trâm (trước khi đi chiến trường), tôi đọc thấy câu này chị trích của văn hào Pautovsky: "Tôi viết vì nhu cầu của bản thân tôi, vì cuộc sống đòi hỏi, chứ không phải vì viết để cho người ta đọc”. Cũng từ đây, ta nhận ra nơi sâu thẳm tâm hồn của chị Trâm là tình yêu gia đình, yêu quý bạn bè, rồi đến tình yêu người mình thương - một tình yêu đầy dằn vặt, nhiều phức cảm, hy vọng rồi thất vọng.

Trong buổi giới thiệu và ra mắt cuốn nhật ký tại Trường Cao đẳng Y tế Đặng Thùy Trâm, phường Nghĩa Lộ, tỉnh Quảng Ngãi, vào ngày 19/6/2025, các sinh viên đã chia sẻ rằng, khi đọc qua những lời tự sự của chị, ai cũng rung động vì chị là một con người hết lòng vì sự nghiệp giải phóng dân tộc. Ví dụ như đoạn: “5 giờ 15 phút, Bác đọc lệnh tổng động viên cục bộ. Từ đây, cuộc chiến tranh yêu nước bước sang một giai đoạn mới. Mình vinh dự được đóng góp chút ít công sức nhỏ vào công cuộc cách mạng vĩ đại này”.

Có những đoạn nhật ký hoặc lá thư được bác sĩ Đặng Thùy Trâm gửi về cho gia đình và suốt mấy chục năm vẫn được người thân của chị đọc đi, đọc lại, ví dụ như đoạn mô tả về sự khác biệt của miền Nam: “Chuyện về miền Nam thì nhiều vô kể. Nhiều chuyện kỳ diệu, nhiều chuyện lạ lùng... Ai vào miền Nam phải làm bạn với cái gùi, phải cùng nó đi lấy củi, hái rau, phải luôn đeo nó trên lưng trong những lần đi lấy hàng”.

Lá thư của bác sĩ Đặng Thùy Trâm viết từ chiến trường Liên khu V gửi về cho gia đình cũng được in trong cuốn nhật ký mới. Ngày 6/4/1967, bác sĩ Đặng Thùy Trâm viết: “Ba má và gia đình rất đỗi thương yêu, đến hôm nay con đã chính thức về nhận công tác tại Bệnh xá Đức Phổ, thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Đây là một huyện đã giải phóng gần hết, tình hình kinh tế, chính trị tốt nhất tỉnh Quảng Ngãi và gần như tốt nhất của Khu V”.

Bác sĩ Đặng Thùy Trâm viết đoạn thư này để động viên gia đình, nhưng trong thực tế, huyện Đức Phổ là nơi ẩn chứa nhiều nguy hiểm. Bà Võ Thị Thu Thủy, quê ở xã Khánh Cương, tỉnh Quảng Ngãi, từng là học trò của bác sĩ Đặng Thùy Trâm kể lại, có nhiều vùng như Phổ Cường, Phổ Minh, Phổ Khánh (nay là xã Khánh Cường), cứ ban ngày là địch kiểm soát, nhưng sau 5 giờ chiều thì cách mạng làm chủ. Vì vậy, cứ buổi chiều tối, cách mạng lại áp sát khắp nơi nên cư dân ở một số vùng bị đưa vào ấp chiến lược đến sáng mới được ra ngoài, đi làm ruộng.

Từ Trạm xá Bác Mười, nơi bác sĩ Đặng Thùy Trâm công tác, tính theo đường chim bay chỉ cách khoảng 10km là khu căn cứ hậu cần lớn nhất của Mỹ tại tỉnh Quảng Ngãi. Từ ngày 1/4/1967, ngay dưới chân núi Dàng, trung tâm huyện Đức Phổ, Mỹ đã thiết lập một sân bay quân sự, trận địa pháo binh, xây dựng các đồn bốt để tăng cường cho các tuyến và bảo vệ điểm giao thông thắt nút. Trên bản đồ quân sự, các địa danh này được ghi là LZ Liz, Bronco, Montezuma và núi Dàng.

Bà Võ Thị Thu Thủy chia sẻ, tôi từ dưới đồng bằng lên trạm xá học bổ túc y tế, nhưng chưa được bao lâu đã gặp phải vài trận càn. Máy bay OV-1 lượn trên bầu trời để chụp ảnh, do thám. Loại máy bay đáng sợ nhất là UH-6 Cayuse, du kích hay gọi là máy bay “cán gáo”. Loại máy bay này có thể đang bay là là thì bốc cao lên, hoặc bay rất thấp, luồn qua khe núi, bất thần xuất hiện ở một mỏm rừng.

Bà Võ Thị Thu Thủy hồi ức những ngày tháng được ngồi nghe bác sĩ Đặng Thùy Trâm giảng bài. Sau khi học tập xong, các y sĩ được bố trí trở về địa phương bám cơ sở, đồng thời truyền dạy lại các phương pháp sơ cứu cho lực lượng du kích. “Hình ảnh của bác sĩ Đặng Thùy Trâm dạy cho các nhân viên y tế, tôi không bao giờ quên” - bà Thủy tâm sự.