Nhiệm vụ đặc biệt ở 75A

Giữa năm 1968, tôi đang công tác ở Học viện Quân y thì có quyết định điều về Viện 108 cùng anh Sái Thế. Thiếu tướng Phạm Ngọc Mậu, Cục trưởng Cục Cán bộ gặp chúng tôi nói ngắn gọn: “Tôi đã nhận được đơn xung phong đi chiến trường của các cậu nhưng nay do yêu cầu mới, hai cậu về Viện 108 nhận nhiệm vụ đặc biệt”. Chúng tôi đang băn khoăn chưa hiểu “nhiệm vụ đặc biệt” là nhiệm vụ gì thì thủ trưởng Mậu nói thêm: “Về đơn vị mới sẽ được giao cụ thể”. Gặp chúng tôi, Thiếu tá, bác sĩ Nguyễn Gia Quyền, Chủ nhiệm khoa giải phẫu Viện 108 cũng chỉ nói: “Hằng ngày các anh đọc sách và làm các thí nghiệm công tác giải phẫu bệnh lý để nghiên cứu”. Một thời gian sau, Tổ y tế đặc biệt do bác sĩ Nguyễn Gia Quyền làm tổ trưởng được thành lập. Các tổ viên gồm: Đại úy, bác sĩ Lê Ngọc Mẫn; Thượng úy, bác sĩ Lê Điều, Thiếu úy, bác sĩ Nguyễn Văn Châu, y sĩ Đỗ Trung Hát và hộ lý trưởng Phạm Ngọc Ảm.

Để giữ bí mật, Tổ y tế đặc biệt không tổ chức thành một đơn vị độc lập mà được biên chế trong Khoa giải phẫu của Viện 108. Nhiệm vụ trong thời gian này của chúng tôi là sưu tầm, nghiên cứu các tài liệu chuyên môn, cả những tài liệu về phương pháp ướp xác cổ truyền phương Đông và chuẩn bị các trang thiết bị, dụng cụ y tế cần thiết. Bên cạnh đó, chúng tôi làm các thí nghiệm ướp bảo quản. Đây là những cơ sở khoa học đầu tiên để anh em vận dụng các kiến thức đã nghiên cứu và áp dụng vào công tác giữ gìn thi hài, đặc biệt là kỹ thuật chống nấm mốc thi hài (kỹ thuật này các bạn Liên Xô yêu cầu Việt Nam phải chịu trách nhiệm).

Song song với hoạt động của Tổ y tế đặc biệt, Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương đã giao cho Bộ Tư lệnh Công binh nghiên cứu và xây dựng một công trình để làm công tác khoa học giữ gìn và bảo quản thi hài. Công trình này đòi hỏi yêu cầu rất khắt khe về kỹ thuật và bảo mật. Sau nhiều nỗ lực, cuối năm 1968, công trình mang mật danh 75A đặt trong khu vực Viện 108 đã hoàn thành và được bàn giao cho Tổ y tế đặc biệt quản lý và sử dụng.

Dồn dập các công việc đặc biệt được triển khai khiến anh em tôi dù chưa được thông báo chính thức nhưng đã lờ mờ hiểu được nhiệm vụ của mình. Tâm trạng mọi người bị xáo trộn. Ai cũng mong việc đang chuẩn bị không xảy ra với Bác. Dù vẫn miệt mài làm việc nhưng mọi người đều buồn lo, đau đớn khi nghĩ đến một cái tang lớn của dân tộc đang đến gần…

Những ngày đau thương và nhiệm vụ ở 75A

Bước sang năm 1969, tình hình sức khỏe của Bác ngày một xấu đi. Cuối tháng 8 năm đó, Tổ y tế đặc biệt rất bận rộn. Phòng thí nghiệm đặc biệt đã bước vào giai đoạn chạy thử để kiểm tra thông số nhiệt, ẩm. Hằng ngày, luôn có các đồng chí lãnh đạo Trung ương và quân đội xuống kiểm tra. Điện thoại đổ liên hồi như báo hiệu một điều gì đó rất khẩn cấp.

Chiều tối ngày thứ bảy, 24-8, anh em tôi định ăn cơm xong sẽ đi dạo chơi sau nhiều ngày làm việc căng thẳng. Vừa lúc đó, đồng chí Nguyễn Gia Quyền chạy vội đến ra lệnh: “Từ giờ phút này trở đi không ai được ra khỏi khoa. Tất cả sẵn sàng nhận nhiệm vụ”. Suốt đêm hôm đó, chúng tôi hầu như không ai chợp mắt. Ở buồng bên, hai bác sĩ Nguyễn Gia Quyền và Lê Điều đi đi lại lại, rồi trao đổi vấn đề gì đó rất hệ trọng. Những ngày sau đó, Tổ y tế đặc biệt càng làm việc khẩn trương, với tinh thần trách nhiệm rất cao, hầu như không có ngày nghỉ. Anh Sái Thế được phân công xử lý môi trường của chiếc ô tô cứu thương FH 1468 và chiếc ô tô Von-ga màu trắng bằng hóa chất mạnh và tia cực tím. Anh phải túc trực cả ngày đêm để theo dõi các kết quả xét nghiệm. Hai mắt anh sưng húp vì ảnh hưởng của tia cực tím và hóa chất. Lãnh đạo Khoa nhiều lần cho anh nghỉ nhưng anh Thế vẫn khăng khăng xin được tiếp tục công việc của mình.

Tối ngày 28-8, tôi cùng anh Hát, anh Ảm tiến hành một thí nghiệm nhằm xác định thêm một số chi tiết kỹ thuật trong quy trình ướp bảo quản. Anh Lê Điều luôn bên cạnh để chỉ đạo và giảng giải về kỹ thuật. Công việc tiến hành đến tận khuya mà chưa ai muốn nghỉ.

Sáng ngày 1-9, đoàn chuyên gia y tế Liên Xô do Viện sĩ Đê-bốp dẫn đầu đã quan sát, xem xét tỉ mỉ trạng thái mô hình thí nghiệm và đã đánh giá cao kết quả thực nghiệm của Tổ y tế đặc biệt.

10 giờ sáng ngày 2-9, có lệnh báo động khẩn cấp. Chúng tôi vừa bước ra khỏi phòng thí nghiệm đã thấy một không khí nặng nề, bất thường bao trùm lên khu vực 75A. Các lối ra, vào được tăng cường bảo vệ nghiêm ngặt. Gương mặt ai cũng biến sắc, mắt đỏ hoe. Chúng tôi bủn rủn tay chân, đau đớn khi đoán được điều xấu nhất đã đến với Bác của chúng ta. Tiếng nức nở không kìm nén được của mọi người cứ thế buột ra.

Đồng chí Phùng Thế Tài, Phó tổng tham mưu trưởng vừa khóc vừa ra lệnh cho mọi người ở khu vực 75A: “Tất cả vào vị trí”. Theo phân công, Tổ y tế đặc biệt được ngồi trên chiếc xe hồng thập tự mang biển số FH 1468 do đồng chí Nguyễn Văn Hợp cầm lái và Đại tá Trần Kinh Chi chỉ huy. 15 phút sau, đoàn xe dừng lại trước cổng Phủ Chủ tịch, chỉ có chiếc xe của chúng tôi được phép lướt qua cổng, đi tiếp đến hàng cây cổ thụ rồi dừng lại. Mọi người bước nhanh ra khỏi xe, băng qua thảm cỏ, tiến tới đầu nhà mái bằng nơi Bác đang an nghỉ. Đồng chí Trần Quốc Hoàn, Bộ trưởng Bộ Công an ra đón và nhắc nhở: “Sự việc đã xảy ra rồi. Các đồng chí phải hết sức bình tĩnh, làm thật tốt chuyên môn để đưa Bác về càng sớm càng tốt”. Bước vào phòng, vừa nhìn thấy Bác nằm trên giường, mắt tôi đã hoa lên, nước mắt giàn giụa. Nhớ lời dặn của đồng chí Trần Quốc Hoàn, tôi vội kéo áo lau nhanh nước mắt, lấy lại bình tĩnh, tiếp tục làm nhiệm vụ. Lúc này, các đồng chí trong Bộ Chính trị và cán bộ nhân viên phục vụ quây quần quanh nơi Bác nằm, mắt ai cũng rưng lệ, ngắm nhìn Bác phút cuối cùng trước lúc Người đi xa. Thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng vừa khóc vừa vẫy tay ra lệnh: “Thôi, mọi người giãn ra cho các đồng chí chuyên môn làm nhiệm vụ”. Tôi, bác sĩ Quyền và y sĩ Hát đứng vào vị trí, nhẹ nhàng chuyển Bác từ giường sang cáng. Thân hình Bác mềm mại, hơi gầy và xanh, nét mặt thanh thản trong bộ quần áo bà ba lụa màu gụ. Chúng tôi đưa Bác lên xe FH 1468. Chặng đường ngắn từ Phủ Chủ tịch đến Viện 108, chúng tôi được dịp nhìn ngắm Bác, ai cũng xúc động, thương nhớ Bác.

Đến 75A, sau khi khám nghiệm tổng thể và xử lý ban đầu, công việc ướp bảo quản giữ gìn lâu dài thi hài Bác được chính thức bắt đầu. Dưới sự chỉ đạo của Viện sĩ Đê-bốp và nhà ngoại khoa nổi tiếng Viện sĩ Lô-pu-khin, Giáo sư Mi-khai-lốp, các nhóm chuyên gia y tế Liên Xô-Việt Nam đã tiến hành công việc với tấm lòng trân trọng lãnh tụ và tinh thần khoa học, cũng như tài năng tuyệt vời.

Sau bốn ngày đêm làm việc liên tục, các chuyên gia y tế Liên Xô và Tổ y tế đặc biệt của Việt Nam hoàn thành công tác bảo quản bước đầu đạt kết quả rất tốt đẹp. Thi hài Chủ tịch Hồ Chí Minh được giữ gìn theo đúng quy trình công nghệ của Viện khoa học giữ gìn thi hài Lê-nin. Các nét đặc trưng của Người lúc sinh thời được giữ nguyên vẹn.

19 giờ 30 phút ngày 5-9, thi hài Bác đã được quàn tại Hội trường Ba Đình để đồng bào, đồng chí và bạn bè quốc tế đến viếng, vĩnh biệt Người.

Sau lễ tang lịch sử, tôi có 33 năm được theo Bác, tham gia giữ gìn lâu dài thi hài Người nhưng ký ức những ngày chuẩn bị và thực hiện nhiệm vụ đặc biệt ở 75A, 40 năm trước vẫn còn nguyên vẹn và in sâu đậm trong tâm trí tôi…