Nhiếp ảnh gia Văn Sắc và khoảnh khắc bất tử của 10 nữ TNXP Đồng Lộc

Ngã ba Đồng Lộc những năm kháng chiến chống Mỹ được ví như "tọa độ chết", nơi mỗi mét vuông đất đều cày xới bởi đạn bom. Tại yết hầu giao thông huyết mạch ấy, có những người con gái mang tuổi thanh xuân của mình ra chắn lối quân thù. Đó là 10 nữ thanh niên xung phong thuộc Tiểu đội 4, Đại đội 552. Và có lẽ, thế hệ hôm nay sẽ khó lòng hình dung trọn vẹn vẻ đẹp của họ nếu không có những bức ảnh vô giá của nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Văn Sắc – những kỷ vật cuối cùng được ghi lại ngay trước khoảnh khắc các chị hóa thân vào lòng đất mẹ.

Giữa tháng 7 năm 1968, nhiếp ảnh gia Văn Sắc mang theo chiếc máy ảnh đến với chiến trường Đồng Lộc khốc liệt. Giữa không gian đặc quánh mùi thuốc súng và bụi đất đỏ au, ông đã bắt gặp những bóng hồng bé nhỏ nhưng kiên cường. Đó là chị Tần, chị Cúc, chị Xuân, chị Nhỏ... và các chị em trong Tiểu đội 4. Họ đang làm nhiệm vụ san lấp hố bom, giữ vững mạch máu giao thông cho xe ra tiền tuyến.

Tác phẩm "Mười cô gái Ngã ba Đồng Lộc" - Văn Sắc

Ống kính của Văn Sắc không chỉ ghi lại cảnh lao động gian khổ mà còn chớp được những khoảnh khắc đời thường, dung dị và rực rỡ nhất của tuổi thanh xuân. Dưới mưa bom bão đạn, mặc cho áo vương đầy bùn đất, mái tóc bết lại vì mồ hôi, các chị vẫn cười. Nụ cười của những cô gái tuổi đôi mươi trong bức ảnh của Văn Sắc bừng sáng lên một niềm lạc quan đến kỳ lạ. Ông đã chụp lại cảnh các chị vây quanh nhau, ánh mắt trong veo nhìn về phía trước, không hề có sự sợ hãi hay nao núng.

Nhưng, chiến tranh luôn mang đến những nỗi đau tận cùng. Ngày 24/7/1968, chỉ một thời gian rất ngắn sau khi những bức ảnh ấy được bấm máy, một quả bom oan nghiệt đã rơi trúng căn hầm nơi 10 cô gái đang trú ẩn. Cả 10 chị đã anh dũng hy sinh khi tuổi đời còn quá trẻ, chưa ai lập gia đình.

Nhận được hung tin, nhiếp ảnh gia Văn Sắc lặng người. Trong buồng tối rửa ảnh, nhìn những gương mặt rạng rỡ, những nụ cười tươi tắn vừa mới đây thôi dần hiện lên trên mặt giấy, ông đã bật khóc. Những bức ảnh mà ông vừa chụp bỗng chốc trở thành di ảnh, thành những kỷ vật cuối cùng của 10 đóa hoa trinh liệt.

“Sau khi xem xét thực tế, tôi phải tìm thời gian nào địch ít đánh nhất để chụp ảnh các cô. Đó là khoảng 5 giờ chiều. Để có được hình ảnh các cô đầy đủ, tôi đề nghị các cô nên tập trung làm việc gần hố bom. Sống gần các cô, tôi thấy các cô rất lạc quan, đứng làm việc và hát một cách rất say mê, hồn nhiên. Tôi chụp một kiểu trước, là bức các cô đang chở đất. Thấy đẹp, tôi chụp một bức khác lúc các cô đang đào hố bom – chính là bức ảnh “Tiểu đội 10 cô gái TNXP ngã ba Đồng Lộc”. Năm 1969, bức ảnh ấy đoạt giải cuộc thi của Nhà xuất bản Văn hóa-Văn nghệ. Lúc bấy giờ tôi không nghĩ bức ảnh mình chụp có tới 3 bóng, dưới hố bom là nước, hình các cô in bóng trên mặt nước, rồi mặt trời rọi vào lưng họ in bóng lên mặt đất, lúc in ảnh, tôi thực sự bất ngờ. Chưa bao giờ tôi chụp được bức ảnh nào đặc biệt như thế, bình thường ảnh chỉ có hai bóng mà thôi. Nếu là các máy thông thường, có lẽ tôi không thể chụp được bức ảnh ấy. May sao hôm đó tôi dùng máy vuông Roleiflex 6x6 mới chụp hết được miệng hố bom, chụp xong, các cô vẫn làm việc. Lần ấy tôi chụp được hai bức, cả hai bức đều được đưa lên các trang báo cổ vũ kháng chiến như Nhân Dân, Quân đội nhân dân, Hà Nội mới, Giao thông-Vận tải…

Đến đêm, trên đường đi làm, nói chuyện với chị Tần-tiểu đội trưởng, tôi hỏi:

- Làm việc nơi này có sợ không?

- Sợ chứ. Bất cứ ai đi qua nơi “cửa tử” này cũng phải chạy, không dám đi thong thả. Địch có thể đến bất cứ lúc nào.

- Sợ sao lại làm?

Tần hồn nhiên:

- Thực ra địch đánh ở đây không phải lúc nào bom bỏ cũng trúng

- Nếu trúng thì sao?

- Nếu trúng thì chưa chắc đã chết, có thể bị thương.

Câu chuyện ngắn ngủi ấy làm tôi nhớ mãi, họ vẫn còn quá trẻ, họ quả cảm đến mức giản đơn, chân thật. Tôi biết đây cũng là nhiệm vụ của Đoàn Thanh niên, tất cả họ đều hết mình vì Tổ quốc, không nghĩ đến riêng mình. Tôi đã đi rất nhiều các đơn vị xung phong cả nước ở Trường Sơn, ở Hà Nội, Lạng Sơn… Mỗi nơi Thanh niên xung phong có một vẻ khác nhau. Các cô ở đây nhỏ nhắn, làm việc rất chịu khó, tích cực và hăng hái.

Lúc bấy giờ, anh Linh-đại đội trưởng kể: “Các cô ở đây khi làm việc thì tích cực lắm nhưng khi ở nhà lại rất trẻ con. Lúc mới đến, nhìn thấy các chị ở đội khác hy sinh, đêm nào các cô cũng ôm nhau khóc. Thế nhưng không dám xin về. Tuy sợ nhưng họ luôn có trách nhiệm với công việc. Nhiều hôm vào lúc nửa đêm, đường bị đánh ác liệt, muốn xe cộ qua thì các cô phải mặc áo trắng đứng xếp hàng ra đường để làm dấu hiệu chỉ đường xe đi”.” – Trích câu trả lời phỏng vấn của Nhiếp ảnh gia Hoàng Văn Sắc, báo Quân đội nhân dân đăng ngày 26/07/2007.

Ngày nay, khi đến thăm Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, người ta vẫn rưng rưng xúc động khi nhìn lại những bức ảnh do Văn Sắc chụp. Bức ảnh không chỉ có giá trị tư liệu lịch sử to lớn mà còn là một bản hùng ca bằng hình ảnh về "thời hoa lửa". Ống kính của Văn Sắc đã chiến thắng thời gian, giữ lại vĩnh viễn nụ cười của các chị, để nhắc nhở thế hệ thanh niên hôm nay về một thời đại mà những người trẻ đã sống, chiến đấu và hy sinh cao đẹp như thế.

Toàn cảnh hình ảnh Ngã ba Đồng Lộc Hà Tĩnh (Ảnh: Sưu tầm)

Khu mộ 10 cô gái thanh niên xung phong hy sinh tại Ngã 3 Đồng Lộc (Ảnh: Sưu tầm)