NHIẾP ẢNH VÀ HÌNH TƯỢNG ĐẸP VỀ PHỤ NỮ VIỆT NAM

Ở bất cứ loại hình nghệ thuật nào, hình tượng người phụ nữ luôn được phản ảnh một cách phong phú và sinh động. Nhưng riêng trong nhiếp ảnh, không giới thiệu các đối tượng theo diễn biến, trình tự hoặc bình luận mà bằng một khoảnh khắc đặc trưng độc đáo. Nhà nhiếp ảnh chỉ có tác phẩm được chụp và một chú thích hết sức ngắn gọn. Đương nhiên, để có được khoảnh khắc ấy, người nghệ sĩ phải suy nghĩ, chờ đợi, tìm tòi chứ không thể gặp may theo lối ngẫu nhiên.

Dưới đây chỉ xin đề cập đến một số tác phẩm nổi tiếng và quen thuộc: “Cô dân quân” của Nguyễn Đình Ưu, “O du kích giải giặc lái Mỹ” của Phan Thoan, “Cô gái kéo xác máy bay” của Quan Văn.

Nhà nhiếp ảnh quân đội Nguyễn Đình Ưu-tác giả bức ảnh “Cô dân quân” có lần kể: “Ngày ấy, tôi nhận lệnh chụp cho được hình ảnh người chiến sĩ dân quân đạt cả bốn yêu cầu: Tươi-trẻ-khỏe-nghiêm trang! Khó quá, tươi trẻ mà lại nghiêm trang!”. Rồi ông cười, dí dỏm: “Để thực hiện nhiệm vụ này, tôi mất cả tháng trời với cô ấy… !”.

Hồi đó, suốt cả tháng trên bãi tập, trong đội hình duyệt binh ở sân bay Bạch Mai-Hà Nội, Nguyễn Đình Ưu đã tiếp cận, chọn góc độ, chọn thời cơ bấm máy… Ông cho biết thêm: Chụp các cô ấy khó lắm, cứ bấm máy là các cô bỏ chạy. Nhưng rồi ông cũng hoàn thành nhiệm vụ, trong ngày Quốc khánh 2-9-1960, ông chụp được “cô dân quân” mà hơn 50 năm nay đã trở thành biểu tượng cho người chiến sĩ “tươi-trẻ-khỏe-nghiêm trang” - đó là cô dân quân người làng Láng, Hà Nội, tên là Minh Nguyệt, đầu chít khăn mỏ quạ, chiếc áo cánh nâu, đai lưng thắt chẽn, vai mang súng, gương mặt đôn hậu và cương nghị, không chỉ quen thuộc với mỗi người dân Việt Nam mà cả với bạn bè quốc tế.

Bức ảnh đã được Huy chương vàng tại triển lãm ảnh quốc tế lại Hung-ga-ri năm 1960.

Bước vào kháng chiến chống Mỹ, giới nhiếp ảnh đã cống hiến cho người xem một bức ảnh có giá trị đặc biệt. Đó là: “O du kích giải giặc lái Mỹ” do nhà nhiếp ảnh Phan Thoan chụp ngày 20-9-1965 tại Hà Tĩnh. O du kích bé nhỏ đó tên là Nguyễn Thị Kim Lai mặc áo nâu, chân đi dép lốp, giản dị mà gương mặt quắc thước vô cùng. O giương cao súng áp giải tên phi công Mỹ to con béo bự, cao lớn lênh khênh, tay bị trói, cúi đầu bước trên đường. Sau khi xem, chính Bác Hồ đã chuyển tới tòa soạn Báo ảnh Việt Nam bức ảnh này cùng một bức ảnh khác chụp cô y tá băng bó cho một phi công Mỹ để đăng báo.

Bức ảnh của Phan Thoan đoạt Huy chương vàng tại cuộc thi ảnh của Đại hội liên hoan thanh niên, sinh viên thế giới lần thứ 9 tại Xô-phi-a (Bun-ga-ri) năm 1968. Nhân dân Cu Ba đã phóng lớn bức ảnh này với chiều cao 8m, dựng ở trung tâm thủ đô La-ha-ba-na. Trong số những bức ảnh quý hiếm được in trên cột thép ở quảng trường Mác-Ăng-gen (Béc-lin) cũng có tấm ảnh này của NSNA Phan Thoan.

Đặc biệt, từ tác phẩm nhiếp ảnh này, nhà thơ Tố Hữu đã cảm hứng viết bài thơ “Tấm ảnh” gồm 4 câu tâm đắc:

“O du kích nhỏ giương cao súng

Thằng Mỹ lênh khênh bước cúi đầu

Ra thế! To gan hơn béo bụng

Anh hùng đâu cứ phải mày râu”.

Thế là từ bức tượng đài trong nhiếp ảnh, Tố Hữu đã dựng nên một tượng đài lịch sử trong thơ. Với bài thơ này,

Một tượng đài khác là cô nữ dân quân-chị Hà Thị Nhiên kéo xác máy bay Mỹ. Bức ảnh do NSNA Quang Văn chụp năm 1966 tại bờ biển Hải Thịnh, huyện Hải Hậu (Nam Định). Sau rất nhiều lần đạp xe hơn 70km về vùng biển để ghi lại hàng chục tấm ảnh chất lượng, Quang Văn vẫn chưa hài lòng. Ông trăn trở làm sao có được tấm ảnh ý nghĩa trung tâm cho bộ ảnh nhằm giới thiệu thành tích của mảnh đất mà ông yêu quý. Ông kể lại: Mảnh máy bay mà nữ dân quân kéo lên xác chiếc F4 có hình lá cờ biểu tượng nước Mỹ, được kéo bằng dây thừng, vật bất ly thân trang bị cho dân quân xã ven biển nhằm sẵn sàng trói bắt phi công địch. Chính nhờ sự ngẫu nhiên này mà tác giả có được chi tiết giá trị cho tấm ảnh mà ông đặt “tít” là “Sự trừng phạt đích đáng”.

Năm 1969, tấm ảnh được nhiếp ảnh Nam Hà chọn cùng một số tác phẩm gửi triển lãm Hàng Bài, Hà Nội. Tháng 3-1970, Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam đã đánh giá cao và gửi ảnh đi dự triển lãm Ảnh quốc tế tại CHDC Đức và nhận Huy chương vàng.

Cũng xin nói thêm, các chị Minh Nguyệt, Nguyễn Thị Kim Lai, Hà Thị Nhiên sau những khoảnh khắc đáng ghi nhớ và được tôn vinh như những tượng đài về người phụ nữ Việt Nam, đã trở lại cuộc sống thường ngày cùng gia đình như bao người phụ nữ khác, giản dị mà khiêm tốn, họ quên mình đi, coi việc họ làm là đương nhiên mà bất cứ ai khi cần cũng làm như vậy. Ngay như mẹ Suốt, chị La Thị Tám anh hùng, chị Võ Thị Thắng với nụ cười chiến thắng… cũng nghĩ như vậy, “giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”, đánh đuổi đi rồi, các mẹ và các chị lại cất súng và “hiền như xưa”…

Và còn rất nhiều tác phẩm khác nữa, nhiếp ảnh Việt Nam đã dựng nên bức tượng đài của người phụ nữ mang truyền thống “Anh hùng bất khuất, trung hậu đảm đang” mà các thế hệ hôm nay và mai sau luôn ghi nhớ, tự hào.

Sau những hình tượng về phụ nữ Việt Nam như: Bà má Hậu Giang, mẹ Tơm, mẹ Suốt…, Tố Hữu đã cống hiến thêm một hình tượng đẹp đẽ về người nữ dân quân gan dạ, tiêu biểu cho thế hệ những con người kiên cường chống Mỹ.