Nhìn thấy con người ở những nơi dễ bị lãng quên

Trong văn học, có những người lựa chọn viết về những nhân vật lớn và những sự kiện lớn. Nguyên Hồng lại dành rất nhiều trang viết của mình cho những con người bình thường, đặc biệt là những người nghèo, phụ nữ và trẻ em sống bên lề xã hội. Ông viết về họ không phải như những con số của sự nghèo khó mà như những con người có tình cảm, tổn thương, lòng tự trọng và khát vọng được yêu thương.

Nguyên Hồng tên thật là Nguyễn Nguyên Hồng, sinh năm 1918 tại Nam Định. Tuổi thơ của ông trải qua nhiều thiếu thốn và biến động gia đình. Sau này, ông sống nhiều năm tại Hải Phòng, nơi cuộc sống của những người lao động nghèo trở thành một phần quan trọng trong vốn sống của nhà văn trẻ. Chính những trải nghiệm ấy ảnh hưởng rõ nét đến thế giới nhân vật trong sáng tác của ông.

Năm 1937, tiểu thuyết “Bỉ vỏ” đưa tên tuổi Nguyên Hồng đến với đời sống văn học. Tác phẩm đi vào một thế giới của nghèo đói, tội phạm và những con người bị hoàn cảnh xã hội đẩy tới những con đường đầy bi kịch. Điều đáng chú ý là Nguyên Hồng không chỉ dừng lại ở việc mô tả một môi trường khắc nghiệt. Ông cố gắng nhìn vào những con người đang tồn tại bên trong môi trường ấy.

Một tác phẩm khác gắn rất chặt với tên tuổi Nguyên Hồng là “Những ngày thơ ấu”. Qua những trang viết mang đậm dấu ấn tự truyện, thế giới của một đứa trẻ hiện lên với những thiếu thốn tình cảm, những định kiến của người lớn và đặc biệt là tình yêu dành cho người mẹ. Đứa trẻ trong câu chuyện không phải một nhân vật đứng ngoài các vấn đề của gia đình. Những gì người lớn nói, làm và đánh giá đều có thể để lại ảnh hưởng rất sâu sắc đối với trẻ.

Trước Cách mạng Tháng Tám, Nguyên Hồng tham gia hoạt động trong Hội Văn hóa Cứu quốc. Sau năm 1945 và trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, ông tiếp tục tham gia công tác văn hóa, văn nghệ. Từ một nhà văn viết về những người nghèo trong xã hội trước cách mạng, Nguyên Hồng bước vào đời sống mới của đất nước cùng nhiều văn nghệ sĩ cùng thời.

Nhưng có một điều vẫn hiện diện khá rõ trong sáng tác của ông: sự quan tâm đến những con người dễ bị bỏ qua. Đây cũng là một điểm rất gần với tinh thần của công tác xã hội. Khi nhìn vào một nhóm trẻ, người lớn thường dễ chú ý đến hai nhóm nổi bật nhất: những em học rất tốt và những em thường xuyên gây khó khăn. Ở giữa hai nhóm ấy có thể còn những em rất ít nói, không gây rối, kết quả không quá thấp và vì vậy gần như không được chú ý.

Một đứa trẻ im lặng chưa chắc đang ổn. Có em không đặt câu hỏi vì đã hiểu bài, nhưng cũng có em im lặng vì không biết phải hỏi từ đâu. Có em không tham gia trò chơi vì không thích, nhưng cũng có em muốn tham gia mà sợ mình làm sai trước các bạn. Nếu chỉ quan sát những hành vi nổi bật nhất, người tổ chức rất dễ bỏ sót nhóm trẻ ít thể hiện nhu cầu của mình.

Vì vậy, khi đánh giá một nhóm, ngoài câu hỏi “ai đang gặp vấn đề?”, có thể thêm một câu khác: “ai đang ít được chú ý nhất?”. Hai câu hỏi này không phải lúc nào cũng dẫn đến cùng một người. Một em thường xuyên nói chuyện có thể nhận được rất nhiều sự chú ý của giáo viên, trong khi một em ngồi yên ở cuối lớp lại gần như không có tương tác trong cả buổi.

Có nhiều cách đơn giản để tạo cơ hội cho những trẻ ít chủ động thể hiện. Thay vì luôn yêu cầu giơ tay trả lời trước lớp, có thể cho các em viết đáp án vào giấy, chọn thẻ, trao đổi theo cặp rồi mới chia sẻ với nhóm. Khi đánh giá cảm nhận cuối buổi, ngoài việc hỏi trực tiếp, có thể cho trẻ chọn biểu tượng vui – bình thường – chưa vui hoặc bỏ phiếu kín. Một cách thu thập thông tin khác đôi khi sẽ giúp những tiếng nói vốn rất nhỏ được xuất hiện.

Điều này cũng liên quan đến cách phân bổ nguồn lực. Công bằng không nhất thiết có nghĩa mọi trẻ đều nhận chính xác cùng một mức hỗ trợ. Một em đã nắm chắc kiến thức có thể chỉ cần hướng dẫn chung, trong khi một em đang mất kiến thức nền cần thêm thời gian và sự hỗ trợ riêng. Cho tất cả mọi người giống nhau và giúp mỗi người nhận được điều họ cần là hai việc khác nhau.

Nguyên Hồng tiếp tục sáng tác trong nhiều thập niên sau đó và để lại một khối lượng tác phẩm đáng kể. Ông qua đời năm 1982. Trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, tên tuổi Nguyên Hồng vẫn đặc biệt gắn với những trang viết giàu tình cảm dành cho những con người nghèo khó và những số phận chịu nhiều thiệt thòi.

Ý nghĩa câu chuyện Nguyên Hồng có lẽ nằm ở chính cách ông hướng sự chú ý về những con người mà xã hội rất dễ đi ngang qua. Với công tác xã hội, đó cũng là một lời nhắc quan trọng: người cần hỗ trợ nhất không phải lúc nào cũng là người lên tiếng lớn nhất. Khi bước vào một lớp học hay một cộng đồng, ngoài việc nhìn xem ai đang nổi bật, hãy dành thời gian nhìn cả những người đang ngồi rất yên ở phía sau. Một chương trình thực sự bao quát không chỉ tạo cơ hội cho những người đã sẵn sàng tham gia, mà còn tìm cách để những người ít được nhìn thấy cũng có một con đường an toàn để bước vào.