Nhớ

Đối với những ai có kinh nghiệm nghe đờn ca tài tử, hát bội và cải lương qua mọi hình thức biểu diễn trên sân khẩu, trong nhà, trên đài phát thanh, truyền hình cũng như băng đĩa đều mang cảm xúc và thường nhớ đến tên tuổi của các nghệ sĩ. Quen biết các nghệ sĩ tên tuổi không phải là chuyện dễ. Hiểu về cuộc đời họ lại còn khó hơn. Trong dòng đời, sinh hoạt nghệ thuật của nhạc sư Vĩnh Bảo năng động như một con thoi không bao giờ ngưng nghi. Tổng kết lại thời gian từ tấm bé đến giờ, ông có thể đã gặp hằng trăm nghệ nhân, nghệ sĩ, nhạc sư, nhạc sĩ, ca sĩ.

Điều thú vị là người nghe có thể thấy tận mắt một nhân vật như ông đã vượt qua mọi chuyện đời, chuyện nhạc rồi kể cho chúng ta nghe như dòng suối không bao giờ cạn. Ông đã tiếp xúc không biết bao người, mà theo ông, họ rất khác nhau, mỗi người có một tính cách rất đặc biệt, không ai giống ai. Nhưng mỗi người đã gieo trong ông một trạng thái có ý nghĩa trong sự hiểu biết về bản thân họ. Có người ông biết một ít, nhưng rất nhiều người ông biết mọi mặt bản thân họ, thậm chí những thói hư tật xấu... dễ thương lẫn nguy hiểm. Đó là chưa kể đến việc qua âm nhạc, hay đúng hơn là qua tiếng đàn, mà có sự kết nối giữa ông và thành phần thuộc địa vị cao nhất trong xã hội (một số không nêu danh trong quyển sách này). Ông hiểu họ không phải vì để nhờ cậy, nương tựa (vì bản tính ông rất thẳng thắn, khẳng khái), nhưng để ông... hiểu về họ thôi. Kinh nghiệm ấy như một bài học vô giá về mặt nhân văn.

ΒẠΝ... ΝΗỮNG NGƯỜΙ HÔΜ QUA

Qua nhiều cuộc tiếp xúc, tôi được nghe ông kể về những người bạn, những đồng nghiệp. Tuy nhiên, vì câu chuyện về cuộc đời của chính ông là một thiên kiến thức, vì câu nhận định, và thông tin dưới nhiều góc độ khác nhau, nhiều không thể nào kể hết ra đây. Ông có khiếu kể chuyện một cách tự nhiên, hóm hỉnh. Những chi tiết từ nhỏ đến lớn đều được nghe ông kể theo ngẫu hứng, nhớ đến đâu nói đến đó, có giá trị đặc biệt về phương diện lịch sử âm nhạc và nhân vật. Trước hết là về một nhạc sư mà tôi có quyển “Bản đờn tranh" trong tay do do ông Bùi Văn Hai tặng tôi lúc ở Pháp từ năm 1977. Ông Bùi Văn Hai và tôi thường gặp nhau ăn tối, ăn trưa ở nhà một người bạn hay quán cà-phê khu Latin rất nhiều lần nhưng ông không bao giờ nói ra ông từng là viên chức Bộ Ngoại giao. Ông kể cho tôi nghe chuyện xưa, tâm đắc với tôi nhiều điểm và trao lại quyển sách ấy (xuất bản 1956) như một món quà giúp tôi nghiên cứu về các loại ký âm Việt Nam. Sau đó tôi qua Mỹ và nghe tin buồn là ông đã qua đời. Ông Hai và bác sĩ Nguyễn Văn Bửu là đồng tác giả, nghe tiếng đàn của nhạc sư Chín Kỳ rồi chép ra, soạn thành tablature (bản ghi nhạc khung). Thật bắt ngờ và thú vị, thắc mắc của tôi được nhạc sư Vĩnh Bảo giải tỏa một mạch và người bạn vong niên thâm tình này. Bằng vào một bộ nhớ “siêu hạng”, nhân đó ông cao hứng, nồng nhiệt kể tiếp về các nhân vật có tiếng tăm đương thời, cũng như những sự kiện quan trọng, vô cùng ý nghĩa.

Ông Nguyễn Văn Kỳ (Chín Kỳ). Ông Chín Kỳ, vợ là bà Hai Quạ, một danh ca vào thập niên 1935 cùng thời với một số danh ca khác như: bà Tám Song (phu nhân ông giáo Lý Văn Đồ), bà Hồ Thị Bửu (bà Mười Ba, phu nhân nhạc sư Phạm Văn Nghi, giáo sư trường Quốc gia Âm nhạc Sài Gòn). bà Tư Cầu Mồng Gà (ái nữ nhạc sư Năm Tịnh, Cần Đước), bà Ba Vàm Lẻo (Bạc Liêu), bà Hồ Tuyết Loan (Mười Tân Châu), cô Ngọc Ánh...

Sở trường của ông Chín Kỳ là cây đàn tranh. Ông thuộc lòng và nắm vững rất nhiều bài bản với phong cách đàn nhạc tài tử Nam Bộ. Phần đông môn sinh của ông nằm trong hàng thượng lưu trí thức như: cố bác sĩ Nguyễn Văn Nhã (thân phụ của nữ luật sư Nguyễn Phước Đại), cố bác sĩ Nguyễn Văn Bửu, cố tham tá (Commis) Bùi Văn Hai, Bộ Ngoại giao, những ái nữ của cố bác sĩ Phan Văn Đệ, Giám đốc Bịnh viện Chợ Rẫy (Hôpital Lalung Bonnaire) Chợ Lớn. Ông là con người rất dễ mền, bình dị, vui tính và đôi khi hóm hỉnh, luôn sẵn sàng san sẻ với mọi người sự hiểu biết của mình. Xin mở dấu ngoặc tại đây để nói lên cái hóm hỉnh của ông: Thập niên 1950, ít nhứt cũng là hai lần, nhứt là tối ngày thứ bảy, tại tư gia của bác sĩ Nguyền Văn Bửu đều có tổ chức đờn ca. Thính giả gồm những bạn bè của ông, toàn là người có địa vị cao trong xã hội. Một hôm, bác sĩ Bửu căn dặn ông Chín Kỳ chọn giùm cô ca sĩ nào ca hay nhứt, thế là ông Chín Kỳ mời cô Ngọc Đáng. Cô này nước da ngăm, không đẹp gái, ốm như con khô hố. Trước màn đờn ca là ăn cơm tối. Ngay bàn ăn, bác sĩ Bửu nói với ông Chín Kỳ: “Bộ hết người ca rồi sa sao mà ông lại chọn cái cô không có ngực này?" Ông Chín Kỳ nhanh nhẩu phản phé: "Bác sĩ dặn tôi kiếm người ca chớ có dặn kiểm ngực đâu.” Mọi người trong bàn ăn cười rộ lên.

Bà Hai Quạ là phu nhân ông Chín Kỳ. Kể về ông Chín Kỳ thiết nghĩ cũng cần nói sơ qua về bà Hai Quạ để nghe chơi cho vui, đồng thời giúp cho các bạn nào khi đàn, chẳng nên xem thường những thính giả lãng tai hay nặng tai. Một sáng của năm 1938, tại nhà ở Xóm Gà của ông Hai Én, tư chức hãng Descours & Cabaud. Hôm ấy ông Hai Én đàn guitare, anh Ba Cân, tư chức làm việc cho Sở Thông tin Pháp AFP đàn kìm và tôi đàn gáo. Bà Hai Qua hỏi tôi đàn bản gì cho bà ca. Tôi nói là đàn bản Phụng cầu hoàng. Bà hỏi tới hỏi lui “bản gì, bản gì” mãi. Tôi nói: “Bà lãng tai quá mà ca cái gì?” Bà phất tay, ra hiệu “đàn đi, tôi ca”. Ba chúng tôi bèn vào đàn, bà ca rất đúng giọng đúng hơi, đúng nhịp rất hay. Tôi hỏi bà: “Tại sao tôi nói tại bà không nghe, mà khi ca bà lại ca được?” Bà trả lời: “Tiếng người nói không nghe, nhưng tiếng đàn thì nghe rất rõ.”