Nhớ Anh hùng Lê Công Khai

Nghe cháu nội Lê Công Thư giới thiệu có khách từ Tây Nguyên ra thăm, bà Lê Thị Sang-cháu dâu của liệt sĩ Lê Công Khai vô cùng mừng rỡ. Là người thờ cúng liệt sĩ, bà cho biết, gia đình vợ chồng ông Lê Công Khanh-Lê Thị Chọn có 4 người con, lần lượt là: Lê Công Hiến (bố chồng bà Sang), Lê Công Thoan, Lê Thị Kháy và Lê Công Khai. Về làm dâu năm 20 tuổi (năm 1957) và mặc dù không được gặp chú Lê Công Khai, nhưng những chuyện thời trai trẻ, gương chiến đấu, hy sinh của ông trên chiến trường Liên khu 5 vẫn được mọi người truyền kể cho con cháu nghe vào những dịp giỗ, Tết.Cùng ngày, tôi đến thăm và hỏi chuyện cán bộ hưu trí Lê Công Dẻo-cháu gọi Anh hùng Lê Công Khai bằng chú ruột. Ông Dẻo kể: Anh hùng Lê Công Khai sinh năm 1926 (Bính Dần) nhưng đã khai tăng lên 1 tuổi thành 1925. Trước lúc lên đường vào Nam đánh giặc, chàng trai Lê Công Khai chưa có vợ và gia đình đã mất liên lạc suốt hơn 10 năm liền cho đến khi nhận được tin báo tử. “Năm tôi 6 tuổi (1946), vài hôm trước ngày lên đường Nam tiến, chú Khai đã đến từng nhà trong làng để tạm biệt bà con anh em, bạn bè. Chú Khai trước đó đã đi học trường làng, là người nhanh nhẹn và tháo vát. Đặc biệt, không rõ học được từ ai, nhưng “chú Khai là người có võ và khá giỏi”-ông Dẻo hồi nhớ.

Bia Lê Công Khai bên bờ sông Bến Hải

Đak Đoa, nơi đảng viên Lê Công Khai ngã xuống, là một trong những trận đánh cuối cùng ở Gia Lai, Tây Nguyên, trước khi chiến tranh tạm kết thúc, 2 miền Nam-Bắc bị chia cắt theo Hiệp định Genève 1954. Hai năm sau ngày hy sinh, năm 1956, Lê Công Khai được phong tặng danh hiệu Anh hùng quân đội. Để động viên cả nước noi gương những người con ưu tú của dân tộc đứng lên chống giặc ngoại xâm, thực hiện ý kiến chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, năm 1958, Nhà nước ta đã cho dựng 7 bia đá về các anh hùng, liệt sĩ chống Pháp tiêu biểu, tại Quảng Trị, gồm: Trần Đức, Lê Công Khai, Nguyễn Đô Lương, Trương Văn Ly, Ngô Mây, Ngô Chí Quốc, Wừu. Theo cán bộ quản trang huyện Vĩnh Linh, nơi đặt hệ thống bia đặc biệt này là một ngọn đồi ở phía Bắc, cách cầu Hiền Lương 3 km, dọc theo quốc lộ 1A. Đây chính là biểu tượng Nam-Bắc một nhà, đoàn kết đấu tranh giải phóng đất nước.

Liên hệ với các cơ quan chức năng, tôi được biết thêm: Cuối tháng 4-1958, Đài Anh hùng tỉnh Quảng Trị được khởi công tại khu vực nay là Nghĩa trang Liệt sĩ Vĩnh Linh. Khánh thành sau 3 tháng, các tấm bia được đặt trong khuôn viên Đài Anh hùng. Sau này, khi Nghĩa trang Liệt sĩ Vĩnh Linh được xây dựng, các bia đá này tiếp tục được bảo quản tại đây. Theo bà Phạm Thị Phượng-cán bộ quản trang huyện Vĩnh Linh, bia khắc công trạng của các vị anh hùng chống Pháp ở đây đều được tạc từ đá núi Nhồi (Thanh Hóa). Sau 65 năm tồn tại, các bia đá vẫn còn có thể đọc được chữ, trừ những chỗ bị bom đạn hủy hoại.