Nhớ về cuộc vượt ngục “thần kỳ” tháng 3/1945

Nhớ về cuộc vượt ngục “thần kỳ” tháng 3/1945

Gần 80 năm trôi qua nhưng cuộc vượt ngục “thần kỳ” tháng 3/1945 của hơn 100 tù chính trị Nhà tù Hỏa Lò để trở về với phong trào cách mạng vẫn luôn chứa đựng nhiều câu chuyện lì kỳ, hấp dẫn. Những câu chuyện ấy đã được tái hiện sinh động qua những trang hồi ký của những đồng chí đã tham gia vượt ngục năm ấy.

Đồng chí Tạ Quốc Bảo, Trưởng Ban Liên lạc các chiến sỹ cách mạng bị địch bắt tù đày tại

Nhà lao Hỏa Lò cùng thân nhân các cựu tù chính trị tham gia vượt ngục Hỏa Lò, tháng 3/1945

dâng hương tại Đài tưởng niệm di tích Nhà tù Hỏa Lò, năm 2015

Tối ngày 9/3/1945, nhân sự kiện Nhật - Pháp bắn nhau, anh em tù chính trị bị giam tại Nhà tù Hỏa Lò đã nhanh chóng nắm bắt thời cơ. Từ các phòng giam, anh em đã tập hợp nhau lại, trao đổi ý kiến và nhận định đây là thời cơ có một không hai, cần tranh thủ tình hình còn rối ren, Nhật chưa đứng vững chân, tổ chức của chúng còn rời rạc, lỏng lẻo, nên khẩn trương tạo cơ hội vượt ngục bằng một trong hai cách “thăng thiên” hay “độn thổ” (treo tường hay chui cửa cống ngầm). 

Hai giờ sau, lính Nhật vào thay gác cho lính Pháp. Sĩ quan Nhật cùng với bọn thông ngôn đi vào từng trại giam tù chính trị, vừa thăm dò thái độ của anh em, vừa tìm bọn tay chân  tin cậy của chúng. Khi vào trại giam tù chính trị, tên sĩ quan Nhật nói: "Bây giờ người Nhật đã đánh bại quân Pháp, giúp nước Việt Nam được độc lập rồi, mai sẽ thả các anh ra, các anh có hoan hô người Nhật không?". Tù chính trị vẫn ngồi yên, không tỏ thái độ gì. Anh em tù chính trị đều hiểu rõ bản chất của những kẻ xâm lược. Một đồng chí nói với tên sĩ quan Nhật: "Các ông nói sáng mai sẽ thả chúng tôi, vậy yêu cầu các ông cho mở cửa thông ra các trại E, lô cốt và trại G để chúng tôi tiện gặp mặt, trước khi chia tay nhau về quê quán", hắn đồng ý.

Thiếu tướng Trần Tử Bình, tù chính trị nhà tù Hỏa Lò 

(giai đoạn 1930 -1945)

 “Sớm ngày 10 tháng 3, khi ánh ban mai còn mờ mờ sau hàng chấn song cửa xà lim, bắt đầu một ngày mới trong nhà tù thì tôi cũng bắt đầu dần dần nhận thấy rất nhiều sự thay đổi mà trước kia chưa từng có trong Hỏa Lò. Tất cả các quy định, chế độ thường lệ như đi tuần, giám thị gọi tên, điểm số tù v.v... đều không thấy có. Bọn Pháp từ chúa ngục, giám thị tới lính canh, viên chức đều bị giam vào trong một buồng (ngay lối cửa vào buồng giam tôi) cùng với một số Tây, đầm ở nơi khác mới bị bắt đưa đến. Mới chưa được một đêm mà chúng nó mặt cắt không còn hột máu, phờ phạc, hốc hác, đứa cầu kinh, đứa rên rỉ khóc lóc, đến là thảm hại! Các giám thị cai ngục, viên chức người Việt cũng bỗng nhiên mất hết vẻ bình thường hàng ngày. Họ không cười cũng không dám nói to, tránh mặt cả tù lẫn Nhật” (trích hồi ký của Thiếu tướng Trần Tử Bình).

Ngoài ra, bọn Nhật đã chấp nhận yêu cầu của anh em tù chính trị, không khóa một số cửa, để anh em đi lại giữa các trại dài, trại lô cốt, trại D và chỉ canh gác bốn lô cốt ở bốn góc nhà tù Hỏa Lò, cửa chính và cửa ngăn khu trong với khu ngoài. Đây là điều kiện thuận lợi để anh em tù chính trị dễ dàng lợi dụng chạy sang khu vực tù thường. 

Trong lịch sử đấu tranh của các chiến sĩ yêu nước và cách mạng tại Nhà tù Hỏa Lò, vượt ngục là hình thức đấu tranh cao nhất để được trở về với Đảng, tiếp tục hoạt động cách mạng. Cuộc vượt ngục quy mô lớn tháng 3/1945, được các đồng chí tù chính trị linh hoạt vận dụng nhiều cách trốn khác nhau, người trèo tường, người chui xuống cống ngầm, có người còn dũng cảm mặc giả làm dân thường để vượt ngục.

Lúc này, đồng chí Trần Đăng Ninh, Trần Tử Bình và một số anh em bị biệt giam ở khu xà lim, ngay trước cửa buồng giam đồng chí Trần Tử Bình, bọn Nhật lại giam các quan chức Pháp, nên việc liên lạc với đồng chí rất khó.

Khu xà lim tử hình - Nhà tù Hỏa Lò

“Trong khi các anh em ở ba trại khác đi lại tương đối thoải mái thì tôi vẫn phải bó gối trong buồng giam. Nhân cơ hội này mà không mạnh bạo làm thì không được, tôi nghĩ thế và tìm cách tự ra lấy. Tôi cởi quần dài, xoắn hai ống quần cho săn gọn, rồi quấn quanh hai chấn song sắt, sau đó lùa một cái cây chắc vào vặn thít lại như người ta thít dây ga-rô ở vết thương. Cách làm này không cần nhiều sức nhưng rất hiệu nghiệm: hai chấn song sắt bị sức xoắn kéo cong veo, sát lại với nhau như cổ chầy. Kẽ hở còn nhỏ, tôi lại làm như thế ở hai chấn song bên cạnh. Kết quả sau hai lần vặn đã mở được một lối vừa đủ để lách người ra. Thế là tôi ra được với anh em” (trích hồi ký của Thiếu tướng Trần Tử Bình).

Ngày 10/3, đồng chí Trần Tử Bình đã ra khỏi buồng giam, vội vàng tìm đến gặp anh em. Các đồng chí đều thống nhất phải triệt để khẩn trương tìm cách trốn ngay, trốn thật nhanh, nếu chần chừ bọn Nhật vững chân, tổ chức chặt chẽ lại thì mọi việc sẽ khó khăn gấp bội, anh em sẽ mất thời cơ, mà có khi còn tổn thất nặng nề. Anh em phải chủ động, sáng tạo tìm cách trốn, Ban Sinh hoạt đã chia số tiền bấy lâu nay dành dụm được, để anh em sử dụng khi ra ngoài hoạt động.

Một vấn đề đặt ra, nếu anh em cứ ở trong khu vực tù chính trị thì không thể nào trốn ra được, mà phải sang khu tù thường thì mới tìm được đường ra. Nhân việc nhà bếp muộn phát cơm, các đồng chí đã khôn khéo "xuống giúp nhà bếp", để tìm cách sang khu thường phạm, trà trộn với tù thường tìm đường vượt ngục. Đồng chí Trần Tử Bình, Nguyễn Hòa, Phan Lang cũng đã sang được trại tù thường ngay từ buổi sáng, bằng cách vận động tù thường cho đưa cơm  đi phân phát ở các trại. Thoát ra đến khu tù thường, các đồng chí vào ngay nhà kho trút bỏ bộ quần áo tù chính trị, thay bộ quần áo xanh của tù thường và lấy thêm chăn để dùng khi vượt ngục.

Đồng chí Trần Đăng Ninh, tù chính trị nhà tù Hỏa Lò 

(giai đoạn 1930 - 1945)

Đồng chí Trần Đăng Ninh và 8 đồng chí khác cũng nhân cơ hội bọn Nhật ở địa điểm khác tới kiểm tra các khu trại giam đã nhanh nhẹn lẩn ra phòng thuốc, giả vờ ốm, nằm trùm chăn kín mít, không về trại nữa. Đến chiều, các đồng chí cũng sang được trại tù thường. Tại đây, đồng chí Trần Đăng Ninh đã vận động một số tù thường trèo tường vượt ngục. 

Tường bao xung quanh Nhà tù Hỏa Lò 

Đêm 11/3, cuộc vượt ngục bằng trèo tường được thực hiện, nhưng mới ra được một số đồng chí: Trần Đăng Ninh, Lê Tất Đắc, Vũ Kỳ, Nguyễn Văn Lợi, Nguyễn Văn Kha, Lê Trọng Nghĩa, Nguyễn Trần Châu (tức Châu Ký, Quốc Hùng), Trần Ngọc Chi, Nguyễn Văn Ngọc… thì bị lộ. Cuộc vượt ngục bằng trèo tường không thực hiện được nữa.

Đồng chí Bùi Thị Kim Nhạn, tù chính trị nhà tù Hỏa Lò 

(giai đoạn 1930 - 1945)

Ở trại nữ, nhân lúc tình hình lộn xộn, chị em đã sang liên lạc với trại nam. Được biết có chủ trương vượt ngục, chị em rất phấn khởi và cùng trao đổi ý kiến: “Chúng tôi lập tức quyết định vượt ngục, công việc chuẩn bị được tiến hành ngay: như xé chăn, quần áo làm hai thang dây, một chăn mang theo để vắt lên dây điện trên tường, chuẩn bị quần áo thường để thay…phân công ai chịu án nặng ra trước. Sau đó chia ba nhóm mỗi nhóm ba người quy định sẽ đi cách nhau nửa tiếng. Nhóm đầu tiên gồm chị Ái, chị Chính và tôi (lúc đó dùng tên thật là Nhạn). Khoảng 2 giờ sáng hôm đó, chờ cho toán tuần tra của Nhật đi khuất, nhóm chúng tôi lập tức leo lên mái nhà của chị em thường phạm dỡ ngói, chui ra. Rồi trèo xuống đất, sau đó ném thang dây lên tường bao quanh nhà tù để leo xuống, chúng tôi đã vượt qua lần tường thứ nhất. Đến lần tường thứ hai, tôi là người leo lên trước, vừa trèo được lên mặt tường thứ hai, tôi trông phía dưới bên kia tường là phố Hàng Bông Nhuộm rồi, tự do rồi, tôi vừa thầm reo lên như vậy thì đã nghe tiếng súng báo động và lính canh rầm rập chạy đến, lúc này tôi chỉ còn biết ngồi im trên mặt tường, hai chị ở dưới đất đã bị bắt. Một tên lính Nhật chĩa lưỡi lê định đâm tôi, chị Ái vội xin với nó cho tôi trèo xuống. Bọn lính Nhật dùng báng súng đánh chúng tôi một trận rồi giam riêng qua đêm. Sáng hôm sau, chúng lại đưa ba chị em chúng tôi về phòng giam cũ. Thế là kế hoạch trốn tù của chúng tôi bị thất bại, may mà không ai bị sao” (trích hồi ký của bà Bùi Kim Nhạn). 

Đồng chí Trương Thị Mỹ, Phạm Thị Lê Hải, tham gia vượt ngục tháng 3/1945, tại nhà tù Hỏa Lò 

Những ngày sau đó, bọn Nhật cho người nhà tù nhân đến thăm khá đông, kẻ ra người vào rất lộn xộn. Lợi dụng tình hình này, các chị nghĩ ngay đến phương kế trà trộn vào đoàn người đến thăm tù nhân mà thoát, chỉ cần thay bỏ quần áo tù. Các chị đã viết thư, nhờ các chị tù thường được ra, mang đến gia đình để người nhà đưa quần áo vào. Nhờ cách này mà bà Trương Thị Mỹ (tức Tr­ương Thị Viếng), Phạm Thị Lê Hải và một số chị đã thoát khỏi nhà tù. Một số đồng chí nam giới cũng ra theo được bằng cách này. 

Cuộc vượt ngục tháng 3/1945 thành công một cách thần kỳ nhờ "ba cái có" của anh em tù chính trị là: “có lòng dũng cảm, có mưu trí, sáng tạo và còn có cả máu mạo hiểm!" đó là lời đúc kết thú vị của đồng chí Nguyễn Huy Hòa, Phó Giám đốc thường trực Ban Tuyên giáo Trung ương, nhân chứng tham gia trực tiếp cuộc vượt ngục.

Kế hoạch vượt ngục bằng cách trèo tường thất bại, đồng chí Trần Tử Bình và các đồng chí trong Ban lãnh đạo tiếp tục bàn các phương án vượt ngục, dù có phải hy sinh, vất vả đến mấy cũng phải tìm cách ra cho bằng được.

Đồng chí Trần Văn Cử, tù chính trị nhà tù Hỏa Lò 

(giai đoạn 1930 - 1945)

Trưa ngày 11/3/1945, bọn Nhật đưa 2 người tù ở Sơn La về giam tạm trong trại J (Trại giam trẻ em) đợi ngày cho ra. Trong lúc nhốn nháo, ba đồng chí Vân, Hòa, Cử đã lẻn vào theo để tìm chỗ trốn. Vào đây, các đồng chí nhìn thấy một nắp cống: “Anh em đã suy nghĩ về phương án chui cống với phỏng đoán: nước thải phải chảy xuôi, thoát ra một hồ lớn hay ra sông Hồng; vậy cứ theo đường nước thải là có thể thoát… Phải chuẩn bị một bao diêm và một thanh sắt để mỗi khi đến chỗ giao nhau của đường cống thì bật diêm nhìn dòng nước chảy mà đi, còn gặp rào cản thì dùng thanh sắt mà phá. Khi bật nắp cống lên thì phải dùng đến xà beng. Xà beng là thanh sắt dày 3cm, dài 40cm, nhờ giao dịch với cánh thường phạm mà có.Đúng dự kiến, từ cống cái, tôi và anh Hòa gặp đoạn cống nhỏ, ngập đầy phân, phải trườn bằng cùi tay và đẩy bằng gót chân. May nhất là không gặp rào cản… Khi chui lên khỏi cống, một số tù nhân nhìn thấy, xô lại hỏi nhưng cả hai lắc đầu: “Gay go lắm. Tắc. Chả ăn thua”. Chờ mọi người tản ra, chúng tôi mới nháy mắt báo Vân: “Đi được rồi! Thấy cả xe đạp trên đường…” (trích hồi ký đồng chí Trần Văn Cử, nguyên Phó chủ nhiệm Uỷ ban Bảo vệ bà mẹ, trẻ em).

Khách tham quan chăm chú lắng nghe những câu chuyện thú vị

về cuộc vượt ngục của hơn 100 tù chính trị Nhà tù Hỏa Lò, tháng 3/1945

Các đồng chí khẩn trương báo tin này cho đồng chí Trần Tử Bình để bàn tính kế hoạch cụ thể. Đồng chí Trần Tử Bình cũng xác định rằng đường chui cống là tốt, có thể ra được, nhưng đi đông quá dễ bị lộ, nên số người đi đợt đầu chỉ chọn 30 người, trong đó có các đồng chí bị án nặng. Số còn lại sẽ tiếp tục đi các đợt sau. Danh sách các nhóm đi sau được đồng chí Trần Tử Bình Bình bàn giao lại cho đồng chí Nguyễn Lam.

19 giờ 30 ngày 11/3/1945, đồng chí Trần Tử Bình hạ lệnh mở nắp cống. Cuộc vượt ngục tập thể ở nhà tù Hỏa Lò bắt đầu. Nhóm đi đầu tiên gồm 4 đồng chí Trần Tử Bình, Trần Huy Hòa, Nguyễn Tuân, Phan Lang (tức Vân). Sau đó lần lượt các nhóm khác. Lòng cống tối om, mùi hôi thối, bùn lầy, rác rưởi, đủ mọi thứ bẩn thỉu, nhưng anh em vẫn quyết tâm, bò, trườn chui ra cho bằng được.

Sau 30 phút, đồng chí Hòa đi đầu đã phát hiện ánh sáng chiếu qua khe hở của nắp cống. Mọi người rất mừng, vì đã đến chỗ lên rồi. Đồng chí Hòa từ từ đẩy nắp cống và chui đầu lên, không thấy động tĩnh gì, đồng chí nói nhỏ với đồng chí Trần Tử Bình: "Lên thôi, không có ai đâu".

Đồng chí Nguyễn Huy Hòa, tù chính trị nhà tù Hỏa Lò 

(giai đoạn 1930 - 1945)

“ …Khi bật nắp cống chui lên mới thấy phía bên kia là vườn hoa Mê Linh, từ đây thấy rõ hai tháp canh ở hai góc nhà tù có lính Nhật đứng gác, sau lưng là bức tường cao cắm đầy mảnh chai của nhà tù nằm dọc đường Quán Sứ” (trích hồi ký của đồng chí Nguyễn Huy Hòa).

Nhóm đồng chí Nguyễn Cao Đàm, Đỗ Mười, Nguyễn Văn Cử chui lên cống ở phía đường Hai Bà Trưng, đi ra phía bờ sông Hồng. Các đồng chí nhanh chóng về Đông Mỹ, Thanh Trì, rồi tìm về làng Vạn Phúc bắt liên lạc với cơ quan Xứ ủy Bắc Kỳ. Các nhóm khác đều chui lên an toàn.

Những ngày sau đó, số anh em còn lại tiếp tục vượt ngục cũng bằng đường chui cống. Ước tính anh em tù chính trị ở Hỏa Lò vượt ngục trong thời gian này có đến hơn 100 đồng chí, trong đó có nhiều đồng chí sau này trở thành những cán bộ lãnh đạo chủ chốt của Đảng.

Đây là cuộc vượt ngục thành công trọn vẹn lần thứ hai của các chiến sỹ cộng sản ở nhà tù Hỏa Lò, đáp ứng kịp thời nhu cầu cán bộ lãnh đạo tại các địa phương để tham gia khởi nghĩa giành chính quyền trong Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Lại Thị Minh Thu, Phòng Nghiên cứu - Sưu tầm 

Ảnh: Nguyễn Anh Tuấn