Những bản điều trần tâm huyết bị lãng quên

Trở về nước, Nguyễn Trường Tộ liên tiếp gửi lên vua Tự Đức hàng chục bản điều trần. Ông thẳng thắn chỉ ra những điểm yếu của đất nước và đề xuất những giải pháp vô cùng tiến bộ: mở cửa thông thương, thuê chuyên gia nước ngoài khai thác mỏ, cải cách hệ thống giáo dục (bỏ bớt văn chương kinh điển, tập trung vào khoa học thực nghiệp), và chấn chỉnh quân đội theo lối hiện đại.

Tuy nhiên, tư tưởng của ông quá vượt thời đại. Giữa triều đình, các quan đại thần bảo thủ liên tục đả kích, cho rằng ông "vọng ngoại", "rước voi về giày mả tổ". Vua Tự Đức dù khen ông có tài, nhưng tính tình rụt rè, lại bị trói buộc bởi tư duy phong kiến nên đã không dám thực hiện. Những bản điều trần đẫm máu và nước mắt của một trí thức yêu nước cứ thế bị xếp xó, để rồi cơ hội tự cường duy nhất của Việt Nam thời bấy giờ trôi qua trong tiếc nuối.