Những bí mật không thể phai

Một chiếc ô-tô cũ, những căn hầm từng nằm dưới lòng đất và những tài liệu được lưu giữ sau chiến tranh có thể không nói được bằng lời. Nhưng mỗi hiện vật đều mang trong mình một câu chuyện. Tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình, những dấu tích gắn với Trần Văn Lai đã góp phần kể lại cuộc đời của một người chiến sĩ từng sống nhiều năm dưới thân phận khác giữa lòng Sài Gòn.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông hoạt động với tên Mai Hồng Quế, bí danh Năm U.Som và thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Ông được giao nhiệm vụ hoạt động ngay trong nội thành, nơi các cơ quan đầu não của đối phương tập trung. Để hoàn thành nhiệm vụ, ông phải tạo dựng một thân phận hợp pháp. Nghề nhà thầu khoán trở thành lớp vỏ giúp ông tồn tại và hoạt động lâu dài.

Với cái tên Mai Hồng Quế, ông có điều kiện ra vào Dinh Độc Lập, làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ và tiếp xúc với nhiều thông tin quan trọng. Công việc của một nhà thầu giúp ông tiếp cận các công trình, quan sát mục tiêu và thu thập tài liệu.

Trong số những tài liệu ấy có bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn. Trần Văn Lai tìm cách đưa bản đồ ra ngoài bằng cách chia thành nhiều mảnh, đánh dấu và ngụy trang trong xe. Từ đó, lực lượng cách mạng có thêm thông tin về hệ thống đường ngầm dưới thành phố.

Chiếc ô-tô bốn chỗ màu trắng biển số EL-6899 hiện được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình là một trong những hiện vật gắn với những năm tháng hoạt động của ông. Chiếc xe từng phục vụ việc đi lại dưới danh nghĩa nhà thầu và hỗ trợ những chuyến vận chuyển bí mật.

Nhưng câu chuyện về Trần Văn Lai không chỉ nằm ở chiếc xe. Từ năm 1962, ông đã sử dụng tài sản cá nhân để xây dựng cơ sở phục vụ cách mạng. Ông bán hai biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu.

Tại những căn nhà ấy, ông tự đào hầm và vận chuyển hàng chục tấn đất đá ra ngoài. Công việc diễn ra âm thầm, trong khi bên trên vẫn là cuộc sống thường nhật của một gia đình và một người làm nghề xây dựng.

Sau khi hầm hoàn thành, ông tự lái xe vận chuyển vũ khí về cất giấu. Hơn 2,5 tấn vũ khí được bảo quản an toàn, chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Năm 1966, Trần Văn Lai tiếp tục xây dựng một căn cứ mật dự bị tại khu vực Bà Chiểu. Những cơ sở này được chuẩn bị để phục vụ hoạt động của Sở Chỉ huy và lực lượng biệt động trong những thời điểm quan trọng.

Tất cả những công việc ấy đều đòi hỏi sự bí mật tuyệt đối. Nếu thân phận nhà thầu bị nghi ngờ, không chỉ bản thân Trần Văn Lai mà cả những người cùng hoạt động với ông đều có thể gặp nguy hiểm.

Sau Tết Mậu Thân, ông bị lộ và bị đối phương truy bắt. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa treo thưởng hai triệu đồng cho việc bắt ông, đồng thời tịch thu phần lớn tài sản. Trần Văn Lai phải lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Năm 2015, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Những hiện vật còn lại hôm nay trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp thế hệ sau hiểu hơn về một con người đã sống một cuộc đời đặc biệt.

Từ một người con quê Thái Bình, Trần Văn Lai đã bước vào lòng Sài Gòn với một cái tên khác, một nghề nghiệp khác và một cuộc sống khác. Nhưng dù mang thân phận nào, mục tiêu của ông vẫn chỉ có một: góp sức cho cuộc đấu tranh giành độc lập và thống nhất đất nước. Câu chuyện ấy vì thế không chỉ thuộc về một con người, mà còn là một lát cắt đáng nhớ của lịch sử biệt động Sài Gòn.