Những bước chân đầu tiên trên con đường cách mạng

Trước năm 1945, vùng đất Gio Linh là một miền quê giàu truyền thống yêu nước. Dưới ách thống trị của thực dân Pháp và chế độ phong kiến, đời sống Nhân dân gặp nhiều khó khăn, nhưng tinh thần yêu quê hương, ý thức đấu tranh chống áp bức vẫn được gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ.

Trong những năm đầu thế kỷ XX, các phong trào yêu nước diễn ra trên phạm vi cả nước đã tác động đến Quảng Trị và Gio Linh. Những người dân có tinh thần yêu nước, đặc biệt là thanh niên, trí thức và những người có uy tín trong cộng đồng từng bước tiếp nhận những tư tưởng mới, góp phần làm chuyển biến nhận thức của quần chúng về con đường đấu tranh giành độc lập.

Những cuộc đấu tranh của người dân trước khi có tổ chức cách mạng

Trong điều kiện bị áp bức, Nhân dân Gio Linh đã có nhiều hình thức đấu tranh để bảo vệ quyền lợi của mình, phản đối những chính sách bóc lột, sưu thuế và những bất công trong xã hội.

Các cuộc đấu tranh ấy tuy còn phân tán, chưa tạo thành những trận đánh lớn theo nghĩa quân sự, nhưng lại có ý nghĩa quan trọng. Đó chính là những “trận chiến” đầu tiên về ý chí, giúp người dân nhận thức rõ hơn về sức mạnh đoàn kết và tinh thần đấu tranh vì quyền sống, quyền làm chủ quê hương.

Phong trào cách mạng từ khi Đảng ra đời

Năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, tạo bước ngoặt đối với phong trào cách mạng Việt Nam. Tại Quảng Trị, Đảng bộ tỉnh được thành lập ngày 21/4/1930, trở thành một trong những địa phương có tổ chức Đảng sớm ở Trung Kỳ. Từ đó, phong trào cách mạng trong tỉnh từng bước được tổ chức và phát triển.

Đối với Gio Linh, đây là thời kỳ phong trào yêu nước từng bước chuyển sang phong trào cách mạng có tổ chức. Cán bộ cách mạng tìm cách tuyên truyền, vận động quần chúng; các cơ sở được gây dựng trong Nhân dân. Dù phải hoạt động bí mật và đối mặt với sự đàn áp, phong trào vẫn từng bước được duy trì.

Trong những năm 1930–1931, phong trào đấu tranh của quần chúng phát triển ở nhiều địa phương trong tỉnh. Những hoạt động đấu tranh đòi quyền lợi dân sinh, dân chủ góp phần rèn luyện đội ngũ cán bộ và nâng cao nhận thức chính trị của quần chúng.

Những năm 1936–1939 – phong trào dân sinh, dân chủ

Trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ Đông Dương, phong trào đấu tranh đòi các quyền dân sinh, dân chủ có điều kiện phát triển. Nhân dân tham gia nhiều hình thức đấu tranh phù hợp với điều kiện thực tế.

Đây là giai đoạn quan trọng để cán bộ cách mạng tiếp tục tuyên truyền, vận động và tập hợp quần chúng. Qua thực tiễn đấu tranh, tinh thần đoàn kết trong các làng quê được củng cố, tạo tiền đề cho phong trào cách mạng phát triển mạnh hơn trong những năm tiếp theo.

Những năm 1939–1945 – chuẩn bị cho thời cơ lớn

Từ năm 1939, tình hình thế giới và trong nước có nhiều biến động. Chiến tranh thế giới thứ hai tác động trực tiếp đến Đông Dương, đời sống Nhân dân ngày càng khó khăn. Phong trào cách mạng chuyển hướng mạnh sang nhiệm vụ giải phóng dân tộc.

Sau khi Mặt trận Việt Minh ra đời năm 1941, công tác tập hợp quần chúng, xây dựng cơ sở cứu quốc và chuẩn bị lực lượng được đẩy mạnh. Ở Gio Linh, tinh thần yêu nước được tiếp tục khơi dậy, các cơ sở cách mạng từng bước được củng cố.

Đặc biệt, sau sự kiện Nhật đảo chính Pháp ngày 9/3/1945, phong trào cách mạng ở Quảng Trị phát triển mạnh. Các tổ chức Việt Minh được củng cố, quần chúng được vận động tham gia cao trào kháng Nhật cứu nước, tạo tiền đề trực tiếp cho Tổng khởi nghĩa.

Đêm 22, rạng sáng 23/8/1945 – Gio Linh giành chính quyền

Đây là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử Gio Linh trước năm 1945.

Khi thời cơ Tổng khởi nghĩa đến, tại Gio Linh, công tác chuẩn bị được tiến hành khẩn trương. Tư liệu lịch sử Đảng bộ tỉnh ghi rõ đồng chí Bùi Trung Lập được phân công chỉ đạo khởi nghĩa tại Gio Linh; cuộc họp cán bộ huyện được tổ chức tại nhà ông Dương Diễn ở làng Hà Thượng để triển khai kế hoạch. Lực lượng tự vệ được củng cố, quần chúng được huy động và các nhiệm vụ giành chính quyền tại huyện đường cùng những vị trí quan trọng được chuẩn bị.

Sáng ngày 22/8/1945, hàng ngàn quần chúng và lực lượng tự vệ từ các địa phương trong huyện tập hợp, biểu dương lực lượng. Không khí cách mạng lan rộng, thể hiện quyết tâm của Nhân dân Gio Linh đứng lên giành chính quyền.

Đến đêm 22, rạng sáng 23/8/1945, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Gio Linh giành thắng lợi. Sáng ngày 23/8/1945, cuộc mít tinh lớn được tổ chức tại sân huyện đường để chào mừng thắng lợi và ra mắt chính quyền cách mạng lâm thời huyện.

Đó là “trận đánh lớn nhất” trước năm 1945 của quân và dân Gio Linh – trận chiến đấu bằng sức mạnh của quần chúng, bằng ý chí và sự đoàn kết để giành lấy chính quyền về tay Nhân dân.

Từ những cuộc đấu tranh đến mùa Thu độc lập

Nhìn lại chặng đường trước năm 1945, lịch sử Gio Linh không chỉ được tạo nên bởi những trận đánh bằng vũ khí. Đó còn là những cuộc đấu tranh âm thầm của người dân, những ngày tháng cán bộ bí mật gây dựng cơ sở, những người mẹ che chở cán bộ, những thanh niên tham gia phong trào và những người dân kiên trì giữ gìn ngọn lửa yêu nước.

Tất cả đã hội tụ trong những ngày tháng Tám năm 1945.

Từ những cuộc đấu tranh nhỏ bé trong từng làng quê đến cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền, quân và dân Gio Linh đã từng bước trưởng thành trong phong trào cách mạng. Đêm 22, rạng sáng 23/8/1945 trở thành dấu mốc son, mở ra một trang sử mới – trang sử Nhân dân Gio Linh làm chủ quê hương, cùng cả nước bước vào kỷ nguyên độc lập, tự do.