Những cái tên cần được nhắc lại

HOÀNG VĂN THIÊN – DẤU CHÂN NGƯỜI LÍNH TRÊN TUYẾN BIÊN GIỚI NĂM 1979

Phóng sự lịch sử – tưởng niệm một người lính đã hy sinh

MỞ ĐẦU: CÁI TÊN CÒN LẠI

Buổi chiều ở một nghĩa trang liệt sĩ thường rất yên.

Không còn tiếng súng.

Không còn tiếng pháo.

Không còn tiếng người chạy trong những con đường núi đầy đá.

Chỉ còn gió đi qua những hàng cây, qua những tấm bia đã bạc màu thời gian.

Trên những tấm bia ấy là hàng trăm, hàng nghìn cái tên.

Có những cái tên đã được nhắc đến rất nhiều lần.

Cũng có những cái tên ít người biết đến.

Hoàng Văn Thiên là một trong những cái tên cần được nhắc lại.

Ông thuộc về thế hệ những người lính đã sống trong một thời kỳ đặc biệt khắc nghiệt của lịch sử Việt Nam. Năm 1979, khi cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc diễn ra, rất nhiều người lính đang ở độ tuổi mà ngày nay chúng ta gọi là tuổi thanh xuân.

Họ còn trẻ.

Họ còn cha mẹ.

Có người đã có vợ.

Có người đã có con.

Có người mới chỉ bắt đầu nghĩ về tương lai.

Nhưng chiến tranh không hỏi một người đã chuẩn bị cho cái chết hay chưa.

Chiến tranh chỉ đặt họ vào vị trí phải lựa chọn.

Và Hoàng Văn Thiên đã không trở về.

Điều đau đớn nhất của một người hy sinh trong chiến tranh không chỉ nằm ở khoảnh khắc họ mất đi.

Mà là ở tất cả những điều họ sẽ không còn cơ hội thực hiện.

Không còn một mùa gặt.

Không còn một lần về thăm mẹ.

Không còn một bữa cơm gia đình.

Không còn những năm tháng tóc bạc.

Không còn những đứa trẻ lớn lên trong vòng tay của cha.

Một người lính hy sinh không chỉ mất đi ngày mai của mình.

Gia đình họ cũng mất đi rất nhiều ngày mai.

Đó là điểm bắt đầu để chúng ta kể câu chuyện về Hoàng Văn Thiên.

Không bắt đầu bằng tiếng súng.

Mà bắt đầu bằng một con người.

PHẦN I. TRƯỚC KHI TRỞ THÀNH NGƯỜI LÍNH

Khi đọc một hồ sơ liệt sĩ, người ta thường nhìn vào những dòng cuối cùng:

Họ tên.

Năm sinh.

Đơn vị.

Ngày hy sinh.

Nơi hy sinh.

Nhưng những dòng ấy chỉ kể về một phần rất nhỏ của một cuộc đời.

Trước khi trở thành người lính, Hoàng Văn Thiên đã có một cuộc sống bình thường như bao thanh niên cùng thế hệ.

Ông lớn lên trong một đất nước còn nhiều khó khăn.

Đó là thế hệ không có nhiều điều kiện để lựa chọn tương lai theo cách người trẻ hôm nay vẫn làm.

Cuộc sống gắn với gia đình, quê hương và lao động.

Một thanh niên trưởng thành thường phải biết làm việc từ rất sớm.

Biết giúp cha mẹ.

Biết chịu trách nhiệm với gia đình.

Biết rằng cuộc sống của mình không chỉ thuộc về mình.

Và rồi đến một ngày, tiếng gọi của nghĩa vụ quân sự đưa người thanh niên ra khỏi mái nhà.

Đó là bước ngoặt mà rất nhiều gia đình Việt Nam từng trải qua.

Người mẹ chuẩn bị hành trang cho con.

Người cha có thể không nói nhiều.

Anh em trong nhà cố giữ vẻ bình thường.

Nhưng ai cũng hiểu:

Từ ngày người thanh niên mặc bộ quân phục, cuộc sống sẽ không còn như trước.

Không ai biết chuyến đi ấy sẽ kéo dài bao lâu.

Không ai biết người ra đi có trở về hay không.

Và cũng không ai nghĩ rằng một ngày nào đó, chính bộ quân phục ấy sẽ trở thành thứ khiến cả gia đình đau đáu nhớ thương.

PHẦN II. NGÀY RỜI NHÀ

Có một khoảnh khắc mà bất kỳ gia đình nào có người nhập ngũ cũng khó quên.

Đó là lúc người lính bước ra khỏi cánh cửa nhà.

Có thể mẹ vẫn dặn:

“Giữ gìn sức khỏe.”

Có thể cha chỉ nói:

“Cố gắng hoàn thành nhiệm vụ.”

Có thể chẳng ai nói gì nhiều.

Nhưng ánh mắt của người ở lại thường nói nhiều hơn lời.

Hoàng Văn Thiên khi ấy cũng bước vào cuộc đời quân ngũ như vậy.

Từ một người con trong gia đình, ông trở thành một người lính trong một tập thể.

Trong quân đội, người lính phải học rất nhiều điều.

Học kỷ luật.

Học sử dụng vũ khí.

Học hành quân.

Học cách giữ đội hình.

Học cách sống trong điều kiện thiếu thốn.

Nhưng có một bài học còn quan trọng hơn:

Không được bỏ lại đồng đội.

Đó là nguyên tắc mà chiến trường sau này sẽ kiểm chứng bằng những tình huống khắc nghiệt nhất.

Một người lính có thể mạnh mẽ khi đứng một mình.

Nhưng một đơn vị chỉ có thể tồn tại khi từng người biết dựa vào nhau.

Những người lính ăn cùng nhau.

Ngủ cùng nhau.

Hành quân cùng nhau.

Chịu đói, chịu rét cùng nhau.

Và khi chiến tranh đến, họ cũng đối diện với nguy hiểm cùng nhau.

Những ngày huấn luyện tưởng như bình thường ấy thực ra là sự chuẩn bị cho một thời điểm mà không ai mong muốn.

PHẦN III. CHIẾN TRANH ĐẾN BIÊN GIỚI

Ngày 17 tháng 2 năm 1979 trở thành một dấu mốc không thể quên trong lịch sử biên giới phía Bắc Việt Nam.

Chiến sự bùng nổ trên một tuyến biên giới dài, với các địa bàn miền núi hiểm trở.

Các tài liệu lịch sử mô tả khu vực này là địa hình núi non phức tạp, gây nhiều khó khăn cho cơ động và bảo đảm hậu cần.

Đối với người lính, bản đồ chiến trường không chỉ có những đường biên.

Nó có núi.

Có khe.

Có đường mòn.

Có những điểm cao.

Có những vị trí mà nếu mất đi sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ thế trận.

Và trên mỗi điểm đất ấy là những con người bằng xương bằng thịt.

Chiến tranh ở miền núi có một đặc điểm rất khắc nghiệt.

Không phải lúc nào người lính cũng nhìn thấy đối phương.

Có những thời điểm nguy hiểm đến từ pháo kích.

Có những thời điểm nguy hiểm đến từ địa hình.

Có những lúc người lính phải hành quân trong điều kiện thiếu ánh sáng, mang theo vũ khí và trang bị nặng trên những con đường khó đi.

Mệt mỏi là thường xuyên.

Thiếu ngủ là thường xuyên.

Căng thẳng là thường xuyên.

Nhưng nhiệm vụ không vì thế mà dừng lại.

Đó là thực tế của chiến trường.

Và đó cũng là bối cảnh cần đặt Hoàng Văn Thiên vào nếu muốn hiểu về sự hy sinh của ông.

PHẦN IV. NGƯỜI LÍNH TRONG NHỮNG NGÀY KHÔNG BIẾT NGÀY MAI

Chiến tranh khiến khái niệm “ngày mai” trở nên khác biệt.

Trong cuộc sống bình thường, ngày mai có thể là một công việc.

Một bữa cơm.

Một cuộc gặp.

Một chuyến về quê.

Nhưng trong chiến tranh, ngày mai đôi khi chỉ có nghĩa là:

“Mình còn sống.”

Người lính có thể nằm trong công sự và nghe tiếng pháo từ xa.

Không ai biết quả pháo tiếp theo sẽ rơi xuống đâu.

Có những đêm không ngủ.

Có những ngày chỉ có những khoảng nghỉ rất ngắn.

Có lúc người lính phải ăn thật nhanh.

Uống thật nhanh.

Ngủ thật nhanh.

Rồi tiếp tục nhiệm vụ.

Những điều đó ít khi xuất hiện trong những câu chuyện được kể lại sau chiến tranh.

Người ta thường nhớ đến trận đánh.

Nhớ đến người hy sinh.

Nhưng ít nhớ đến những giờ phút chờ đợi trước trận đánh.

Chính những giờ phút ấy mới bộc lộ rõ tâm lý người lính.

Họ biết mình đang ở đâu.

Họ biết nguy hiểm đang đến gần.

Và họ vẫn phải giữ vị trí.

Một người lính can đảm không phải là người không sợ.

Một người lính can đảm là người không để nỗi sợ khiến mình bỏ nhiệm vụ.

Nếu Hoàng Văn Thiên đã trải qua những ngày tháng ấy, thì chính những ngày tưởng như không có gì đặc biệt ấy đã làm nên người lính mà lịch sử sau này chỉ còn ghi lại bằng một dòng:

Hy sinh năm 1979.

PHẦN V. TRẬN CHIẾN CUỐI CÙNG

Đây là phần mà người viết lịch sử phải biết dừng lại trước ranh giới giữa sự thật và tưởng tượng.

Chúng ta chưa có trong tay hồ sơ đủ để khẳng định Hoàng Văn Thiên hy sinh chính xác tại trận đánh nào, ở vị trí nào, cùng đơn vị nào và trong tình huống cụ thể ra sao.

Vì vậy, không thể viết rằng:

“Ông đã ôm súng đứng ở điểm cao…”

hay:

“Ông bị thương nhưng vẫn tiếp tục chiến đấu…”

hay:

“Trước khi hy sinh ông đã nói…”

nếu chưa có nhân chứng xác nhận.

Những chi tiết ấy nghe rất xúc động.

Nhưng nếu không có nguồn, chúng không còn là lịch sử.

Chúng trở thành văn học.

Và một bài phóng sự lịch sử về người đã hy sinh phải đặt sự thật lên trên cảm xúc.

Điều chúng ta có thể nói chắc chắn hơn là: năm 1979, những người lính bảo vệ biên giới phải chiến đấu trong một môi trường mà hỏa lực, địa hình, khoảng cách và điều kiện hậu cần đều tạo ra áp lực rất lớn.

Trong một trận đánh, người lính không chỉ đối diện với hỏa lực của đối phương.

Họ còn phải đối diện với sự hỗn loạn của chiến trường.

Tiếng nổ có thể làm gián đoạn liên lạc.

Khói bụi có thể che khuất tầm nhìn.

Người bị thương cần được đưa ra.

Mệnh lệnh phải được truyền đi.

Vị trí phải được giữ.

Và tất cả diễn ra trong thời gian rất ngắn.

Đó là nơi người lính phải làm những việc mà trong đời sống bình thường không ai có thể hình dung.

Có người tiến lên.

Có người giữ vị trí.

Có người cứu đồng đội.

Có người nằm lại.

Nếu Hoàng Văn Thiên đã hy sinh trong một hoàn cảnh như vậy, thì điều đáng kể nhất không phải là tạo thêm những chi tiết bi tráng.

Mà là ghi nhận một sự thật giản dị:

Ông đã không rời khỏi cuộc chiến khi nhiệm vụ của mình chưa kết thúc.

PHẦN VI. KHOẢNH KHẮC MÀ MỘT NGƯỜI TRỞ THÀNH LIỆT SĨ

Có một nghịch lý rất đau lòng trong chiến tranh.

Đối với người hy sinh, tất cả chỉ diễn ra trong một khoảnh khắc.

Nhưng đối với gia đình, khoảnh khắc ấy kéo dài cả đời.

Ngày nhận tin báo tử, gia đình không còn chờ người lính trở về nữa.

Nhưng sự chờ đợi trong lòng người thân có thể vẫn tiếp tục.

Bởi lý trí hiểu rằng người ấy đã mất.

Còn tình cảm thì không dễ dàng chấp nhận.

Có thể nhiều năm sau, người mẹ vẫn nhìn ra cổng mỗi khi nghe tiếng bước chân.

Có thể người thân vẫn nhớ một vị trí quen thuộc trong căn nhà.

Có thể trong những ngày giỗ, câu chuyện về người đã mất lại được kể.

“Ngày ấy anh Thiên…”

Một câu chuyện bắt đầu.

Một ký ức xuất hiện.

Và trong vài phút, người đã hy sinh như trở về trong ký ức của người sống.

Đó là lý do vì sao cần ghi lại những câu chuyện về các liệt sĩ.

Không phải để thay đổi lịch sử.

Mà để lịch sử có khuôn mặt con người.

PHẦN VII. GIA ĐÌNH – NHỮNG NGƯỜI TIẾP TỤC SỐNG SAU CHIẾN TRANH

Một trong những điều ít được nhìn thấy nhất của chiến tranh là số phận của những người ở lại.

Người lính hy sinh.

Nhưng cha mẹ vẫn sống.

Anh em vẫn sống.

Vợ con vẫn sống.

Họ phải tiếp tục làm việc.

Tiếp tục nuôi con.

Tiếp tục đi qua những mùa mưa nắng.

Và tiếp tục mang theo một khoảng trống.

Đó là một dạng thương tổn không có vết sẹo bên ngoài.

Không ai nhìn thấy.

Không có băng bó.

Không có thuốc chữa.

Thời gian có thể làm nỗi đau dịu xuống, nhưng không thể trả lại người đã mất.

Với một gia đình có người hy sinh, mỗi kỷ niệm về người ấy đều trở thành một thứ tài sản tinh thần.

Một tấm ảnh.

Một lá thư.

Một chiếc áo cũ.

Một kỷ vật.

Một câu chuyện.

Đôi khi chỉ là một cái tên được nhắc lên trong bữa cơm.

Những thứ ấy nhỏ bé nhưng có giá trị hơn rất nhiều so với những gì người ngoài có thể nhìn thấy.

Bởi nó giữ lại một con người.

PHẦN VIII

ĐI TÌM NHỮNG NGƯỜI TỪNG BIẾT HOÀNG VĂN THIÊN

Một phóng sự về Hoàng Văn Thiên sẽ chưa hoàn chỉnh nếu chỉ dựa vào những đoạn văn tưởng niệm.

Muốn dựng lại cuộc đời ông, cần tìm nhân chứng.

Nhân chứng đầu tiên là gia đình.

Cần hỏi:

Ông sinh năm nào?

Quê ở đâu?

Cha mẹ tên gì?

Có anh chị em nào?

Trước khi nhập ngũ làm gì?

Nhập ngũ ngày nào?

Đơn vị đầu tiên là đơn vị nào?

Có ảnh thời quân ngũ không?

Có thư từ gửi về không?

Lần cuối cùng về phép là khi nào?

Gia đình nhận tin hy sinh bằng hình thức nào?

Giấy báo tử ghi gì?

Mộ ban đầu ở đâu?

Sau này đã quy tập về nghĩa trang nào?

Nhân chứng thứ hai là đồng đội.

Đây mới có thể là chìa khóa để dựng lại trận đánh.

Một người đồng đội có thể xác định:

Hoàng Văn Thiên thuộc đơn vị nào.

Ở vị trí nào.

Chiến đấu tại khu vực nào.

Hy sinh trong thời điểm nào.

Ai là người chứng kiến.

Sau trận đánh, đơn vị đã xử lý thi thể và thương binh ra sao.

Những câu hỏi này không phải để tạo ra một câu chuyện bi thương.

Mà để phục dựng lịch sử.

Nếu một đồng đội còn nhớ một chi tiết, chi tiết ấy cần được ghi rõ:

“Theo lời kể của ông X…”

Nếu hai người kể khác nhau, phải ghi cả hai lời kể.

Nếu hồ sơ khác lời kể, cần nói rõ sự khác biệt.

Đó mới là cách làm tư liệu có trách nhiệm.

PHẦN IX

NHỮNG GÌ CHIẾN TRANH ĐỂ LẠI

Sau nhiều thập kỷ, chiến trường đã thay đổi.

Những con đường mới được mở.

Những khu dân cư xuất hiện.

Những điểm cao từng vang tiếng súng có thể đã trở lại với màu xanh của cây cỏ.

Nhưng lịch sử không biến mất chỉ vì cảnh vật thay đổi.

Dưới lớp đất ấy từng có những người lính.

Có người sống sót.

Có người bị thương.

Có người hy sinh.

Có người trở về quê nhưng mang theo ký ức suốt đời.

Hoàng Văn Thiên nằm trong câu chuyện lớn ấy.

Nhưng câu chuyện của ông cũng là một câu chuyện riêng.

Bởi lịch sử quốc gia được tạo nên từ hàng triệu cuộc đời cá nhân.

Mỗi người lính là một mắt xích.

Mỗi gia đình là một phần ký ức.

Mỗi người hy sinh là một mất mát không thể thay thế.

Đó là lý do không nên chỉ kể về chiến tranh bằng những con số.

Con số cho chúng ta biết quy mô.

Nhưng câu chuyện con người cho chúng ta biết giá trị của sự hy sinh.

PHẦN X

MỘT CÁI TÊN KHÔNG ĐƯỢC PHÉP BỊ QUÊN

Có thể một ngày nào đó, những người từng trực tiếp biết Hoàng Văn Thiên sẽ không còn.

Những người đồng đội già đi.

Những người thân lần lượt khuất bóng.

Những ký ức cá nhân cũng theo đó mà mất đi.

Khi ấy, thứ còn lại có thể chỉ là hồ sơ.

Một dòng tên.

Một năm hy sinh.

Một tấm bia.

Vì vậy, việc ghi lại câu chuyện hôm nay có ý nghĩa đặc biệt.

Không phải vì Hoàng Văn Thiên cần một câu chuyện được tô đẹp.

Mà vì ông cần được trả lại đúng vị trí của một con người.

Một người đã sống.

Đã trưởng thành.

Đã mặc quân phục.

Đã có đồng đội.

Đã bước vào chiến tranh.

Và đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.

Những người hôm nay được sống trong hòa bình có thể không hiểu hết cảm giác của một người lính nằm trong công sự giữa tiếng pháo.

Nhưng chúng ta có thể hiểu một điều rất đơn giản:

Không ai muốn chết khi còn trẻ.

Không ai muốn rời gia đình mãi mãi.

Không ai muốn trở thành một cái tên trên bia đá.

Nhưng khi lịch sử đặt họ vào một thời khắc không thể lùi bước, họ đã đứng ở đó.

Đó là điều làm nên giá trị của sự hy sinh.

KẾT: ĐỂ NGƯỜI ĐÃ KHUẤT ĐƯỢC TRỞ VỀ TRONG KÝ ỨC

Nhiều năm đã trôi qua kể từ năm 1979.

Một thế hệ mới đã trưởng thành.

Những người sinh sau chiến tranh có thể chỉ biết về năm ấy qua sách lịch sử.

Nhưng với gia đình Hoàng Văn Thiên, năm 1979 không phải là một con số.

Đó là năm một người thân ra đi và không trở lại.

Là năm một vị trí trong gia đình trở nên trống vắng.

Là năm mà ký ức bắt đầu thay thế sự hiện diện.

Và cũng là năm tên của Hoàng Văn Thiên bước vào lịch sử theo cách đau đớn nhất.

Ông không trở về để kể lại câu chuyện của mình.

Vì vậy, trách nhiệm kể lại thuộc về những người còn sống.

Kể đúng.

Kể đủ.

Và quan trọng nhất, kể bằng sự tôn trọng.

Đừng biến người lính thành một nhân vật huyền thoại nếu chúng ta chưa có chứng cứ.

Đừng thêm vào miệng ông những lời mà ông chưa từng nói.

Đừng dựng một trận đánh mà hồ sơ chưa xác nhận.

Hãy để sự thật lên tiếng.

Bởi đôi khi, sự thật giản dị nhất lại là điều xúc động nhất:

Có một người tên Hoàng Văn Thiên.

Ông đã từng có một gia đình.

Ông đã từng có tuổi trẻ.

Ông đã từng là một người lính.

Năm 1979, ông đã hy sinh.

Và từ đó đến nay, những người ở lại vẫn nhớ ông.

Đó chính là cách một người đã khuất tiếp tục sống.

Không phải bằng tiếng súng.

Không phải bằng những lời ca ngợi quá mức.

Mà bằng ký ức.

Bằng tên gọi được nhắc lại.

Bằng câu chuyện được truyền cho thế hệ sau.

Và bằng sự bình yên mà những người hôm nay đang được hưởng.

Hoàng Văn Thiên đã nằm lại trong chiến tranh.

Nhưng câu chuyện về ông không nhất thiết phải nằm lại cùng chiến tranh.

Một cái tên được nhớ đến là một cuộc đời chưa bị lãng quên.

Một người lính được kể lại đúng sự thật là một phần lịch sử được giữ lại.

Và một thế hệ biết cúi đầu trước những người đã hy sinh sẽ hiểu hơn giá trị của hòa bình.