NHỮNG CÂU CHUYỆN THỜI HOA LỬA NGƯỜI CON GÁI ANH HÙNG PHAN THỊ RÀNG

Có những con người, khi lịch sử nhắc đến, không chỉ để ghi nhớ một cái tên, mà để nhắc lại một cách sống. Cuộc đời họ ngắn ngủi, nhưng sự lựa chọn của họ trong những khoảnh khắc sinh tử đã trở thành điểm tựa tinh thần cho cả một thế hệ. Giữa những năm tháng khốc liệt của cuộc kháng chiến chống Mỹ ở miền Tây Nam Bộ, Phan Thị Ràng - nữ cán bộ cách mạng (bí danh Tư Phùng) - là một con người như thế. Cuộc đời chị gắn liền với núi rừng Hòn Đất, với vùng căn cứ Ba Hòn, để rồi từ hiện thực lịch sử đi vào văn học, điện ảnh và ký ức bền bỉ của nhân dân.

Phan Thị Ràng sinh năm 1937, quê tại xã Lương Phi, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang, sau này sinh sống tại xã Bình Sơn, huyện Hòn Đất, tỉnh Kiên Giang (Nay là xã Hòn Đất, tỉnh An Giang). Chị lớn lên trong một gia đình có truyền thống cách mạng, nơi chiến tranh hiện hữu ngay trong từng bữa ăn, giấc ngủ. Cha chị bị địch tra tấn dã man đến chết, để lại nỗi đau hằn sâu trong lòng người mẹ tảo tần và các con. Là con gái thứ ba trong gia đình có năm anh chị em, Phan Thị Ràng sớm biết gánh vác việc nhà, trông em, phụ giúp mẹ mưu sinh. Chính trong những năm tháng cơ cực ấy, ở chị hình thành một ý chí bền bỉ, lặng lẽ nhưng kiên cường, như mạch nước ngầm âm ỉ dưới lòng đất.

Năm 1950, khi gia đình chuyển về vùng giải phóng Bình Sơn, Phan Thị Ràng mới 13 tuổi đã tham gia Đội Thiếu niên cứu quốc. Với suy nghĩ giản dị “tuổi nhỏ làm việc nhỏ”, chị bắt đầu con đường cách mạng từ những nhiệm vụ thầm lặng: làm giao liên, chuyển thư từ, tài liệu; phụ giúp vận chuyển vũ khí; mua lúa từ Nam Thái Sơn về xay xát để cung cấp cho Công binh xưởng tỉnh Long Châu Hà. Ngôi nhà của gia đình chị trở thành trạm liên lạc quan trọng. Những việc làm ấy không có tiếng súng, không có ánh hào quang, nhưng chính sự bền bỉ qua năm tháng đã rèn giũa nên một Phan Thị Ràng bản lĩnh, vững vàng trước mọi thử thách.

Sau Hiệp định đình chiến, tình hình vùng giải phóng trở nên vô cùng phức tạp. Các lực lượng giáo phái truy lùng, sát hại những người từng tham gia kháng chiến, gia đình chị liên tục phải lẩn tránh. Nhận thấy ở Phan Thị Ràng sự thông minh, nhanh nhẹn, khả năng thuyết phục và tổ chức quần chúng, tổ Đảng núi Dài (Huyện ủy Tri Tôn) đã mời chị tham gia công tác trinh sát tại Xà Tón. Sau khi bị lộ, chị được điều chuyển về Trí Đạo (Kiên Lương) rồi trở lại Bình Sơn, đảm nhiệm công tác Thanh vận và liên lạc đường dài, lấy bí danh Tư Phùng. Trong lòng dân, chị hiện lên như một người phụ nữ miền Nam giản dị, mái tóc đen dài, lời nói chân thành, nhưng ẩn sau vẻ ngoài ấy là một tinh thần thép, sẵn sàng đối mặt với hiểm nguy.

Năm 1960, phong trào Đồng khởi bùng nổ trên toàn miền Nam. Phan Thị Ràng được Huyện ủy Hòn Đất giao phụ trách thanh niên, tổ chức phá lộ, đắp cản, bao vây đồn bót địch từ Vàm Rầy đến Tám Ngàn. Chị trực tiếp vận động quần chúng đấu tranh chính trị, chống pháo kích bừa bãi, buộc chính quyền địch phải bồi thường cho các gia đình bị thiệt hại. Đồng thời, chị tích cực xây dựng căn cứ cách mạng, dự trữ lương thực, vận động thanh niên nhập ngũ và tổ chức chiến đấu. Ở đâu có chị, ở đó phong trào được củng cố; ở đâu có chị, ở đó niềm tin của nhân dân được thắp lên giữa khói lửa chiến tranh.

Tháng 1 năm 1962, hơn 2000 quân địch mở cuộc càn quét lớn vào vùng căn cứ Ba Hòn. Bom đạn trút xuống núi rừng, đất đá bị cày xới, không gian đặc quánh mùi khói lửa. Trong hoàn cảnh lực lượng chênh lệch nghiêm trọng, Phan Thị Ràng vẫn liên tục di chuyển giữa các đơn vị, làm nhiệm vụ liên lạc, tổ chức đấu tranh chính trị, binh vận, phối hợp với các mũi quân sự tấn công địch. Những bước chân chị in dấu trên các lối mòn hiểm trở, mang theo niềm tin không lay chuyển rằng căn cứ Ba Hòn sẽ không khuất phục.

Đêm 8 rạng ngày 9 tháng 1 năm 1962, trên đường đi làm nhiệm vụ, chị bị địch bắt. Chúng không chỉ muốn giết chị, mà còn muốn dùng chị để khuất phục tinh thần cách mạng trong vùng. Chúng tra tấn, dụ dỗ, mua chuộc, nhưng trước mọi cực hình, Phan Thị Ràng vẫn giữ thái độ bình thản và dứt khoát. Khi bị ép khai báo, chị chỉ nói ngắn gọn:

“Tao làm cách mạng. Không có gì để khai.”

Không khuất phục được chị, địch dựng loa phóng thanh, hướng thẳng về vùng núi Ba Hòn, ép chị kêu gọi đồng đội ra đầu hàng, chịu trói để bảo toàn mạng sống. Trong khoảnh khắc sinh tử ấy, chị hiểu rằng từng lời mình nói ra có thể quyết định số phận của cả một căn cứ. Và chị đã lựa chọn cách nói cuối cùng của một người cách mạng. Trước loa phóng thanh, giọng chị vang lên, yếu ớt vì đòn roi nhưng vẫn rõ ràng, khẩn thiết:

“Các đồng chí ơi, đừng uống nước suối… trong suối có độc…”

Đó không phải lời đầu hàng, mà là lời cảnh báo, lời gửi gắm cuối cùng của một con người đã đặt sự sống của đồng đội lên trên chính mạng sống của mình. Theo tiểu thuyết Hòn Đất của nhà văn Anh Đức và bộ phim cùng tên được đạo diễn Nguyễn Hồng Sến dựng lại, hình ảnh dáng đứng hiên ngang của chị Sứ trong giây phút ấy đã trở thành biểu tượng bất tử: thân thể bị hành hạ, nhưng tinh thần vẫn đứng thẳng, đối diện kẻ thù bằng sự bình thản và kiêu hãnh. Dáng đứng ấy không chỉ là hình ảnh điện ảnh, mà là sự kết tinh của phẩm giá con người trước bạo lực và cái chết.

Phan Thị Ràng hy sinh vào ngày 9 tháng 1 năm 1962, khi chị mới 25 tuổi. Kể từ đó, ngày 9 tháng 1 không chỉ là một mốc thời gian lịch sử, mà trở thành ngày giỗ thiêng liêng của ký ức Hòn Đất. Hằng năm, cứ đến ngày này, người dân từ khắp nơi lại tìm về Ba Hòn dâng hương tưởng niệm. Người già lặng lẽ nhớ về một thời đã qua, người trẻ cúi đầu trước một con người chưa từng gặp mặt nhưng đã sống trong câu chuyện của quê hương. Ở Hòn Đất, không ai là không biết đến ngày ấy, bởi đó là ngày người con gái của núi rừng đã hóa thân vào đất mẹ.

Từ hiện thực lịch sử, nhà văn Anh Đức đã xây dựng nên hình tượng chị Sứ trong tiểu thuyết Hòn Đất - một nhân vật mang vẻ đẹp của người phụ nữ miền Nam: dịu dàng mà bất khuất, thầm lặng mà vĩ đại. Với người dân Hòn Đất, “chị Sứ” không chỉ là nhân vật văn học, mà là cách gọi thân thương dành cho Phan Thị Ràng - Tư Phùng, người con gái đã ngã xuống vì mảnh đất này. Gần khu mộ của chị, Trường THCS & THPT Phan Thị Ràng vẫn ngày ngày vang tiếng học trò, như một minh chứng lặng lẽ rằng sự hy sinh ấy chưa bao giờ là vô nghĩa.

Nhìn lại cuộc đời Phan Thị Ràng, ta hiểu rằng lịch sử không chỉ được làm nên bởi những chiến thắng lớn, mà còn bởi sự lựa chọn của từng con người trong khoảnh khắc quyết định. Chị đã chọn đứng thẳng trong giây phút cuối cùng, để từ đó, lịch sử có thêm một dáng hình bất tử. Và khi ngày 9 tháng 1 còn được nhắc đến bằng sự thành kính, khi đó, những câu chuyện thời hoa lửa về chị vẫn còn cháy mãi trong ký ức dân tộc, soi sáng con đường của các thế hệ mai sau.