Những câu chuyện về ngày Tiếp quản Hà Nội

60 năm qua, ngày 10-10 hàng năm vẫn được gọi là ngày kỷ niệm giải phóng thủ đô hay theo số đông người dân sống tại Hà Nội vẫn quen gọi “ngày tiếp quản”.

Thực sự đó là ngày Khải hoàn, ngày hội giải phóng – ngày chiến thắng, đúng như lời bài hát “Trùng trùng quân đi như sóng, lớp lớp đoàn quân tiến về. Chúng ta đi nghe vui, lúc quân thù đầu hàng, cờ ngày nào tung bay trong phố” trong ca khúc “Tiến về Hà Nội” được nhạc sĩ Văn Cao sáng tác trước đó 6 năm (1948).

Những hình ảnh về sự kiện này, chúng ta đã từng được biết đến qua những đoạn phim sống động của nhà điện ảnh Xô Viết Roman Karmen hay của nhiều phóng viên nước ngoài khác đã có mặt tại Hà Nội cùng nhiều thước phim, hình ảnh khác của các nhà điện ảnh, nhà báo, phóng viên cách mạng từ chiến khu theo quân đội chiến thắng trở về. Năm tháng qua đi, ngày trở về đã là những ký ức sâu sắc, in đậm trong tâm trí của nhiều người - những nhân chứng trực tiếp có mặt tại Hà Nội trong ngày tiếp quản. Câu chuyện của họ luôn là những minh chứng sống động giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những ngày thu lịch sử cách đây 60 năm.

Từ ký ức của cậu bé khi đó lên 7 tuổi

“Gia đình tôi ở Hà Nội và tôi mới lên 7 tuổi, song vẫn nhớ như in những gì diễn ra ngày hôm ấy. Những tiếng xì xầm của người lớn bàn chuyện đón người trên chiến khu trở về, những ánh mắt của lũ trẻ chúng tôi ghé mắt qua khe cửa, rình lúc không có Tây chạy ù ra nhìn đường phố thông thống và vắng tanh rồi lại ù té chạy về núp sau cánh cửa... Rồi nghe thấy bước rầm rập và nhận ra tiếng giày đinh của lính Pháp dội từ phía Bờ Hồ rồi xa dần về phía chợ Đồng Xuân rồi Hàng Đậu. Chúng lê cầu Long Biên để rút về Hải Phòng... ra biển. Rồi im ắng hồi lâu. Rồi có tiếng lao xao cũng vọng từ Bờ Hồ, hàng Đào, Hàng Ngang... Cờ đỏ sao vàng được may kín đáo và có tổ chức trong các gia đình giờ đây tung bay trước cửa. Nhiều cổng chào được sắp sẵn từ lâu nhanh chóng được dựng lên mộc mạc mà mang nhiều sắc thái. Bắt đầu thấp thoáng những bộ cánh màu cỏ úa của bộ đội, những đơn vị tiền trạm và cả những chiếc ô tô sơn trắng chở những sĩ quan trong Ủy ban Quốc tế. Rồi xuất hiện những đoàn người có cờ hoa biểu ngữ trên tay xếp thành đội ngũ đi ngược về phía Bờ Hồ; mọi người bắt đầu tràn ra hè phố... Cuối cùng thì đoàn quân giải phóng trở về....”. Đó chính là những dòng hồi ức của Nhà sử học Dương Trung Quốc.Đến câu chuyện của một thanh niên trí thức

Mẹ tôi đã kịp may cho tôi hai bộ quần áo “thanh niên Hà Nội” khi đó: Quần kaki, áo pô-pơ-lin và đôi dép da để trút bỏ đôi dép lốp quai râu.

Nhà nào cũng chuẩn bị cờ đỏ sao vàng để ngày mai treo rợp phố phường Hà Nội... Nhưng các tối ngày 8, ngày 9 nhà nào cũng treo xoong, nồi nhôm, chậu thau đồng để khua gõ báo động khi có bọn "hôi của" nhân "tranh tối tranh sáng" lúc ta - Pháp bàn giao để đột nhập vào các nhà dân làm bậy. Những tối đó (và trước nữa), cổng nhà nào nhà nấy đều đóng im ỉm.

Đêm 9-10 gần như là một đêm không ngủ....

Sáng 10-10, chúng tôi dậy rất sớm. Ăn sáng bát phở gánh đầu phố, ngon như chưa từng bao giờ được ăn rồi vội vàng đi bộ lên Bờ Hồ. Những đường phố còn rất ít xe đạp, không có xe máy, vỉa hè thênh thang...

Chỗ chúng tôi đang đón "đại quân ta" là ở bên đài phun nước - Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, phía nhà "Hàm Cá Mập" bây giờ. ...lũ học sinh sinh viên trẻ chúng tôi, với đủ mọi thứ đàn giây, kèn sáo, một anh ôm cây ghi-ta, đeo kính cận, có lúc "bốc" quá tràn cả ra đường, khiến các "trật tự viên" tự nguyện đeo băng đỏ tươi cười mà kiên quyết đẩy lùi, để đại quân hùng dũng bước trên đường từ Hàng Bông đi một vòng nửa Hồ Gươm qua Tràng Tiền rồi Lê Thánh Tông, Phan Chu Trinh về phía Nam...Đủ các bài ca yêu nước cất lên, song âm hưởng chủ đạo cố nhiên là thuộc về bài "Tiến về Hà Nội" của Văn Cao.

Tôi bỏ cơm trưa, xế chiều về đón mẹ lên “đường Cột Cờ" (Điện Biên Phủ nay) và "Vườn hoa Canh Nông" quen thuộc của mẹ con tôi mỗi chiều hè ngày trước - Nay là vườn hoa có tượng V.I.Lênin - để chiêm ngưỡng Quân đội nhân dân làm lễ thượng cờ lên đỉnh Cột Cờ với anh hùng lừng danh Nguyễn Quốc Trị. Đông nghịt người. Suýt lạc mẹ...

Và một lá cờ đón bộ đội về giải phóng Thủ đô.

Đó là lá cờ hiện đang được trưng bày tại BTLSQG. Cờ hình chữ nhật màu đỏ, ngôi sao vàng ở giữa, kích thước 122 x 77cm, làm bằng vải sa tanh có thêu kim tuyến rất đẹp. Ở phía trên lá cờ thuê dòng chữ “Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Độc lập - Tự do - Hạnh phúc”, ở dưới lá cờ thuê 3 chữ “Phố Hàng Mắm”. Cờ có hai mặt giống nhau. Lá cờ của nhân dân phố Hàng Mắm, Hà Nội đã bí mật chuẩn bị để đón bộ đội về giải phóng Thủ đô ngày 10-10-1954. Lá cờ này do ông Bồ Bá Thuyết, Trưởng ban đại diện của nhân dân phố Hàng Mắm lúc bấy giờ đã trao tặng cho Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia) ngày 25-7-1961.Khi nghe tin quân ta đã thắng lớn ở Điện Biên Phủ, nhân dân đã cùng nhau sửa soạn công việc đón Đảng, Chính phủ và Hồ Chủ tịch về Thủ đô Hà Nội. Họ đã bí mật chuẩn bị cờ, cùng nhau trang trí đường phố thật đẹp để chào mừng bộ đội về tiếp quản. Lá cờ này nhân dân Hàng Mắm đã tự làm trong lòng địch còn chiếm đóng, phải canh gác bảo vệ cẩn trọng trong nhiều ngày mới hoàn thành. Lá cờ đó đã tung bay, chứng kiến phút giây lịch sử ngày 10-10-1954 những đoàn quân chiến thắng về tiếp quản Thủ đô đi qua phố Hàng Mắm mà nhân dân đã đón chào.