NHỮNG CHIẾC XUỒNG CHỞ CON THƠ VÀ MÙA ĐỒNG KHỞI

Ngày 27 tháng 2 năm 1960, trên những dòng sông ở Mỏ Cày, Bến Tre, một cuộc đấu tranh khác thường bắt đầu. Theo tư liệu của Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, khoảng năm nghìn phụ nữ đi trên hàng trăm chiếc xuồng, mang theo cả con nhỏ và chăn màn, tìm đến trung tâm huyện để phản đối những cuộc đàn áp, càn quét. Nhưng sự có mặt đông đảo, kiên trì của họ đã buộc chính quyền sở tại phải đối diện với những lời tố cáo công khai. Phía sau cuộc đấu tranh ấy là vai trò tổ chức của Nguyễn Thị Định, người phụ nữ mà đồng bào Bến Tre quen gọi là Ba Định.

Muốn hiểu vì sao những chiếc xuồng có thể trở thành một lực lượng đấu tranh, cần trở lại Bến Tre sau Hiệp định Genève năm 1954. Chính quyền Ngô Đình Diệm tăng cường kiểm soát, truy bắt những người hoạt động cách mạng. Nguyễn Thị Định tiếp tục hoạt động bí mật tại quê nhà. Tư liệu của Báo Nhân Dân cho biết bà phải thay đổi cách ăn mặc, nghề nghiệp bề ngoài, có khi giả làm người buôn bán, người tu hành để tránh bị phát hiện. Giữa thời kỳ mà một cuộc gặp gỡ cũng có thể đem lại nguy hiểm, bà được các gia đình cơ sở và những người phụ nữ bình thường che chở.

Sự che chở ấy nói nhiều về mối quan hệ giữa người cán bộ và nhân dân hơn mọi danh hiệu sau này. Chính trong hoàn cảnh bị truy lùng đó, cuối năm 1959, Nguyễn Thị Định được cử tiếp thu tinh thần Nghị quyết 15 của Trung ương. Đầu năm sau, bà trở về Bến Tre cùng các đồng chí trong Tỉnh ủy chuẩn bị một hướng đi mới cho phong trào.

Ngày 12 tháng 1 năm 1960, theo chuyên đề của Báo Nhân Dân, bà đến Bình Khánh gặp đồng chí Nguyễn Tâm Cang, người phụ trách quân sự và binh vận, để bàn việc thực hiện chủ trương. Ba xã Định Thủy, Bình Khánh, Phước Hiệp ở huyện Mỏ Cày được chọn làm địa bàn mở đầu.

Ngày 17 tháng 1, cuộc Đồng khởi nổ ra tại ba xã nói trên. Các nguồn của Báo Nhân Dân và Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam đều xác nhận Nguyễn Thị Định trực tiếp tham gia lãnh đạo đợt mở đầu. Những cuộc đấu tranh kết hợp sức mạnh chính trị của quần chúng với hoạt động vũ trang và binh vận đã đưa phong trào vượt khỏi thế cầm cự trước đó. Phía đối phương vẫn có lực lượng và vũ khí; các cuộc hành quân đàn áp tiếp tục đe dọa những làng vừa nổi dậy.

Đứng trước tình thế ấy, những người phụ nữ Bến Tre không chỉ giữ vai trò đưa tin, tiếp tế hoặc che chở cán bộ. Họ bước ra thành một lực lượng đấu tranh công khai. Cuộc xuống đường từ cuối tháng 2 tại Mỏ Cày là một bước ngoặt giàu ý nghĩa. Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam ghi nhận họ mang theo con cái và vật dụng sinh hoạt trên xuồng, một hình thức biểu thị sự kiên trì không chịu rời đi khi yêu cầu chưa được giải quyết.

Cuộc giằng co kéo dài gần một tuần lễ. Theo tư liệu bảo tàng, phía chính quyền phải hứa rút lực lượng càn quét. Từ phong trào ấy, tên gọi “Đội quân tóc dài” gắn với những người phụ nữ miền Nam. Họ bước vào lịch sử không phải vì từ bỏ đời sống thường ngày, mà bởi đã mang chính những lo toan đời thường vào một cuộc đấu tranh chung.

Nguyễn Thị Định sau này trở thành nữ tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, nhưng danh xưng ấy thuộc về một chặng đường sau. Trong câu chuyện đầu năm 1960, nét đáng nhớ nhất của bà là khả năng nhận ra sức mạnh của người dân bình thường và tổ chức sức mạnh đó thành hành động có mục tiêu. Bà từng trải qua cảnh chồng bị bắt, đi đày, bản thân cũng bị giam giữ; ký ức riêng không khiến bà tách khỏi nỗi đau chung của những gia đình khác.

Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam còn giới thiệu hồi ký “Không còn con đường nào khác” của Nguyễn Thị Định. Qua những tư liệu được lưu giữ, người đọc có thể nhận ra phong trào không hình thành trong một sớm một chiều. Nó được nuôi bằng mạng lưới con người, bằng việc vượt qua sợ hãi và bằng sự hiểu biết địa bàn. Những cuộc gặp bí mật trong tháng 1 và hàng trăm chiếc xuồng xuất hiện cuối tháng 2 là hai hình ảnh nối tiếp nhau: một bên là công việc chuẩn bị lặng lẽ, một bên là sự hiện diện công khai của quần chúng.

Hơn sáu thập niên sau, nhắc đến Đồng khởi Bến Tre không thể chỉ nhắc những ngày giành thế chủ động hay những con số về lực lượng. Còn có hình ảnh những người mẹ đưa con theo trong cuộc đấu tranh, và một người phụ nữ biết đặt niềm tin vào họ. Lịch sử thường ghi những bước ngoặt bằng ngày tháng; ký ức con người giữ lại cách bước ngoặt ấy được tạo nên. Với Nguyễn Thị Định, mùa xuân năm 1960 cho thấy lòng dũng cảm đôi khi bắt đầu từ một việc rất gần gũi: không để người bên cạnh phải đối diện với bất công một mình.