Những chuyến đò không trở lại trên sông Thạch Hãn

Đêm xuống, dòng Sông Thạch Hãn chìm trong màn sương và ánh pháo sáng. Mặt nước tưởng chừng bình yên, nhưng chỉ vài phút sau lại rung chuyển bởi những loạt pháo từ hai bờ và tiếng máy bay gầm rú trên bầu trời. Giữa khung cảnh ấy, những con đò nhỏ vẫn lặng lẽ rời bến, chở theo những người lính trẻ, những hòm đạn, những bao gạo, những túi thuốc và cả niềm tin hướng về Thành cổ Quảng Trị.

Trong 81 ngày đêm mùa hè năm 1972, Thạch Hãn không chỉ là một dòng sông. Đó là tuyến tiếp tế huyết mạch nối hậu phương với trận địa. Mọi lực lượng tăng cường, lương thực, đạn dược và thuốc men muốn vào Thành cổ đều phải vượt qua dòng sông này. Đồng thời, đây cũng là con đường duy nhất để đưa thương binh ra phía sau điều trị. Vì vậy, Thạch Hãn trở thành mục tiêu đánh phá ác liệt của đối phương, với pháo binh, máy bay và pháo sáng gần như không ngừng nghỉ.

Những người chèo đò năm ấy phần lớn là chiến sĩ công binh, bộ đội vận tải, dân quân địa phương và lực lượng giao liên. Họ thuộc từng khúc sông, từng bãi cạn, từng dòng nước xoáy. Để tránh bị phát hiện, nhiều chuyến đò chỉ dám lợi dụng bóng đêm, tắt mọi ánh sáng, chèo thật nhẹ để tiếng mái chèo không vang xa. Có khi vừa rời bến, pháo địch đã trùm xuống mặt sông. Có chuyến đò chỉ còn cách bờ vài chục mét thì bị sóng xung kích hất tung.

Không ai biết chính xác đã có bao nhiêu chuyến đò vượt sông trong 81 ngày đêm ấy. Cũng không ai đếm hết được bao nhiêu người đã mãi mãi nằm lại dưới lòng Thạch Hãn. Có người lính vừa đặt chân lên thuyền để vào Thành cổ thì hy sinh giữa dòng. Có người chèo đò vừa đưa thương binh sang bờ bắc lại quay đầu đón chuyến tiếp theo và không bao giờ trở về. Nhiều đồng đội chỉ kịp nhìn thấy một chiếc mũ cối hay một mái chèo trôi lặng lẽ trên mặt nước rồi tất cả chìm vào bóng tối.

Các cựu chiến binh kể rằng, điều ám ảnh nhất không phải là tiếng bom, mà là sự im lặng sau mỗi chuyến vượt sông. Khi con đò không trở lại đúng giờ, mọi người đều hiểu điều gì có thể đã xảy ra. Nhưng không ai có thời gian để dừng lại. Một con đò khác lại tiếp tục rời bến, bởi phía bên kia Thành cổ vẫn đang cần đạn, cần thuốc, cần người.

Sau chiến tranh, nhiều người trở lại bến sông cũ. Dòng Thạch Hãn vẫn chảy hiền hòa như chưa từng chứng kiến những tháng ngày khốc liệt. Thế nhưng, với những người lính năm xưa, mỗi con sóng đều gợi nhớ một gương mặt đồng đội, một chuyến đò còn dang dở và một lời hẹn không bao giờ thực hiện được.

Có lẽ vì vậy mà những câu thơ của cựu chiến binh Lê Bá Dương đã trở thành lời tri ân thiêng liêng đối với những người nằm lại dưới lòng sông:

"Đò lên Thạch Hãn ơi... chèo nhẹ,
Đáy sông còn đó bạn tôi nằm.
Có tuổi hai mươi thành sóng nước,
Vỗ yên bờ mãi mãi ngàn năm."

Ngày nay, mỗi dịp tháng Bảy, hàng nghìn ngọn hoa đăng được thả xuống dòng Thạch Hãn. Ánh nến lung linh trôi theo dòng nước như những vì sao nhỏ, mang theo lòng biết ơn của các thế hệ hôm nay đối với những người đã không trở về. Mỗi ngọn đèn là một lời tri ân. Mỗi cánh hoa là một lời nhắc nhớ rằng hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng biết bao chuyến đò đã mãi mãi nằm lại giữa dòng sông lịch sử.

Những chuyến đò năm ấy không chỉ chuyên chở con người và vật chất. Chúng còn chuyên chở ý chí của cả dân tộc, chuyên chở khát vọng thống nhất đất nước. Dù nhiều con đò không trở lại, nhưng chính sự hy sinh của những người trên những chuyến đò ấy đã góp phần giữ cho Thành cổ Quảng Trị đứng vững suốt 81 ngày đêm và viết nên một trong những bản hùng ca bi tráng nhất của lịch sử dân tộc.