Những chuyến tàu chở một ý tưởng đi xa

Khi nhìn một chuyến tàu rời bến, người ta thường nghĩ đến hành lý, khoảng cách và sự chia tay. Với phong trào Đông Du đầu thế kỷ XX, những chuyến đi còn chở theo một điều lớn hơn: khát vọng tìm tri thức mới để cứu nước. Người khởi xướng hành trình ấy là Phan Bội Châu, một nhà yêu nước luôn trăn trở về cách chuẩn bị con người cho tương lai dân tộc.

Phan Bội Châu tên húy Phan Văn San, hiệu Sào Nam, sinh ngày 26/12/1867 tại Nam Đàn, Nghệ An. Ông nổi tiếng thông minh, có tinh thần yêu nước từ sớm và trở thành nhân vật trung tâm của phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XX. Trong bối cảnh nhiều cuộc khởi nghĩa vũ trang cuối thế kỷ XIX lần lượt thất bại, ông nhận thấy cần tìm một phương thức mới, mở rộng quan hệ và học hỏi kinh nghiệm bên ngoài.

Năm 1904, Phan Bội Châu tham gia thành lập Duy Tân Hội. Từ năm 1905, ông sang Nhật Bản và tổ chức phong trào Đông Du, đưa thanh niên Việt Nam sang học tập. Mục tiêu không chỉ là học kiến thức trong sách. Những người tham gia còn được kỳ vọng rèn ý chí, tiếp cận khoa học, quân sự và tư tưởng mới để sau này trở về đóng góp cho đất nước. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá Đông Du là một hình thức xây dựng lực lượng cách mạng trong những năm đầu thế kỷ XX.

Phong trào gặp nhiều khó khăn và đến năm 1908 bị chính quyền Nhật trục xuất dưới sức ép của thực dân Pháp. Tuy vậy, ảnh hưởng của Đông Du không biến mất. Những chuyến đi đã mở rộng tầm nhìn của một thế hệ, tạo nên mạng lưới liên hệ mới và khơi dậy khát vọng học tập để thay đổi vận mệnh dân tộc. Sau đó, Phan Bội Châu tiếp tục hoạt động, thành lập Việt Nam Quang phục Hội năm 1912. Năm 1925, ông bị bắt và sau đó bị quản thúc tại Huế cho đến khi qua đời năm 1940.

Điều khiến tôi thấy Phan Bội Châu gần với người trẻ hôm nay là niềm tin của ông vào giáo dục. Ông hiểu rằng lòng yêu nước nếu chỉ dừng ở cảm xúc sẽ khó tạo thành sức mạnh bền vững. Muốn thay đổi đất nước, cần những người có kiến thức, kỷ luật, khả năng chịu gian khổ và ý chí không đổi hướng. Vì vậy, việc đưa thanh niên đi học cũng là một cách chuẩn bị cho cách mạng.

Từ xã Mỹ Đức Tây, câu chuyện ấy gợi cho tôi một suy nghĩ giản dị: đi xa học hỏi không có nghĩa là rời bỏ quê hương. Giá trị của chuyến đi nằm ở điều ta mang trở về và cách ta dùng kiến thức để phục vụ cộng đồng. Ngày nay, người trẻ có thể tiếp cận tri thức qua trường học, internet và giao lưu rộng mở hơn trước rất nhiều. Bài học từ Phan Bội Châu là đừng học chỉ để có bằng cấp; hãy học để hiểu đất nước, nâng cao năng lực và làm được những việc có ích cho nơi mình sinh ra.