Trần Thủ Độ - Quyền thần hay Kiến trúc sư cho cả một triều đại?
Trần Thủ Độ (1194 – 1264) là một trong những nhân vật kiệt xuất, quyền lực và cũng đầy tranh cãi nhất trong lịch sử Việt Nam. Ông là người đạo diễn cuộc đổi ngôi ngoạn mục từ nhà Lý sang nhà Trần, đồng thời là linh hồn của cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ nhất (1258).
1. Kiến trúc sư trưởng vương triều Trần
Cuối thế kỷ XII - đầu thế kỷ XIII, nhà Lý suy yếu nghiêm trọng. Với cương vị là Điện tiền Chỉ huy sứ, Trần Thủ Độ đã dùng tài năng chính trị xuất chúng và sự tàn nhẫn của mình để thâu tóm quyền lực về tay họ Trần.
Cuộc chuyển giao quyền lực không đổ máu: Ông dàn xếp cuộc hôn nhân giữa cháu trai Trần Cảnh (7 tuổi) và vị nữ vương cuối cùng của nhà Lý là Lý Chiêu Hoàng (7 tuổi). Cuối năm 1225, dưới áp lực của ông, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho chồng, nhà Trần chính thức thành lập.
Tận diệt cựu triều để bảo vệ ngôi báu: Sau khi lập quốc, Trần Thủ Độ đã thực hiện hàng loạt chính sách tàn khốc để triệt hạ tận gốc các thế lực trung thành với nhà Lý (như ép Thượng hoàng Lý Huệ Tông tự tử, chôn sống các tôn thất nhà Lý đi dự giỗ...). Cách làm này bị các sử gia phong kiến chỉ trích gay gắt, nhưng xét về mặt chính trị, nó đã dập tắt nguy cơ nội chiến và giúp triều Trần nhanh chóng ổn định đất nước.
2. Linh hồn cuộc kháng chiến chống Mông Cổ lần thứ nhất
Năm 1258, khi đế quốc Mông Cổ hung hãn nhất thế giới tràn sang xâm lược Đại Việt, giữa lúc kinh thành Thăng Long thất thủ, triều đình hoang mang, Trần Thủ Độ đã thể hiện khí phách của một đấng đại trượng phu.
Lời thề bất hủ: Khi vua Trần Thái Tông (Trần Cảnh) ngự thuyền đến hỏi kế sách, Trần Thủ Độ đã trả lời một câu đanh thép đi vào lịch sử: "Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo".
Đảo ngược thế cờ: Câu nói ấy như một liều thuốc tinh thần làm vững lòng quân dân. Ông cùng với vua Trần tổ chức phản công chiến lược tại Đông Bộ Đầu, quét sạch quân Mông Cổ ra khỏi bờ cõi, lập nên chiến công vang dội.
3. Những giai thoại ứng xử chính trực, nghiêm minh
Dù trên chính trường là một người sắt đá và tàn nhẫn, nhưng trong cuộc sống hằng ngày và việc quan trường, Trần Thủ Độ lại là người vô cùng công minh, tôn trọng luật pháp và biết lắng nghe.
Thưởng người tố cáo mình: Có người khóc tâu với vua rằng: "Bệ hạ trẻ tuổi mà Thủ Độ quyền át cả vua, xã tắc rồi sẽ ra sao?". Vua lập tức dẫn người đó đến gặp Trần Thủ Độ. Trước mặt mọi người, ông thản nhiên nói: "Đúng như lời hắn nói, trẫm ban ngày chỉ nghĩ đến việc nước, có chỗ sơ hở để người ta nói. Người này thật là trung thần", rồi đem vàng bạc thưởng cho người đó.
Bài học về sự công bằng: Vợ ông là Linh Từ Quốc Mẫu xin cho một người làm chức Câu đương (một chức quan nhỏ ở địa phương). Trần Thủ Độ gọi người đó đến và bảo: "Ngươi vì có Phu nhân xin cho nên phải chặt một ngón chân để phân biệt với những Câu đương khác tuyển bằng tài năng". Người đó sợ hãi van xin tha mạng. Từ đó, người nhà không ai dám cậy thế xin xỏ chức tước nữa.
Tôn trọng kỷ luật của người lính: Một lần Linh Từ Quốc Mẫu đi kiệu qua thềm cấm, bị người giữ cửa chặn lại. Bà về khóc với chồng. Trần Thủ Độ đùng đùng nổi giận sai quân đi bắt người giữ cửa về trị tội. Khi người lính đến, ông hỏi rõ ngọn ngành. Người lính thà chịu tội chứ nhất quyết bảo vệ phép nước. Trần Thủ Độ khen: "Ngươi ở chức thấp mà biết giữ nghiêm phép nước, ta còn trách gì nữa", rồi thưởng cho tiền lụa.
Đánh giá của hậu thế
Sử gia Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt sử ký toàn thư đã nhận xét rất công tâm về ông: "Thủ Độ tuy không có học vấn, nhưng tài lược hơn người, làm Nam tào cho nhà Trần, thành công bỗng nhiên... Cái ơn ấy bằng với trời đất".
Dù có những vết gợn về sự tàn nhẫn đối với nhà Lý hay ép buộc hôn nhân gia đình (như vụ Trần Liễu), Trần Thủ Độ vẫn được lịch sử ghi nhận là một công thần vĩ đại, một nhà chính trị – quân sự lỗi lạc, nếu không có ông thì đã không có một vương triều Trần ba lần đánh bại đế quốc Nguyên - Mông lừng lẫy.
