Những cuộc tranh quyền trong triều Trần

mỗi khi đọc lại giai đoạn cuối thời Trần, tôi luôn có cảm giác đang đứng trước một triều đại từng rất huy hoàng nhưng đang dần rạn nứt từ bên trong. Sau những chiến thắng vang dội chống Nguyên Mông, nhà Trần bước vào thời kỳ mà sự đoàn kết từng làm nên sức mạnh quốc gia không còn được giữ vững như trước. Những cuộc tranh quyền trong triều đình trở thành dấu hiệu rõ rệt của buổi suy vi.

Các sử liệu cho thấy từ nửa sau thế kỷ XIV, quyền lực trung ương suy giảm, nhiều phe phái trong hoàng tộc và giới quý tộc tìm cách mở rộng ảnh hưởng. Việc lập vua, phế vua diễn ra liên tiếp; có những vị vua lên ngôi khi tuổi còn rất nhỏ, khiến quyền hành thực tế rơi vào tay các đại thần hoặc những người có thế lực trong cung đình. Không khí chính trị vì thế trở nên bất ổn.

Tôi thường hình dung kinh thành Thăng Long khi ấy vẫn đông đúc, lễ nghi triều đình vẫn trang trọng, nhưng phía sau những bức rèm cung điện là những cuộc tính toán âm thầm. Các dòng họ quyền quý tìm cách củng cố thế lực, người trung trực nhiều khi bị gạt ra ngoài, còn những kẻ khéo luồn lọt lại dễ được trọng dụng. Đó là điều khiến nhiều trí thức đương thời, trong đó có Trần Nguyên Đán, mang tâm trạng lo lắng cho vận nước.

Đặc biệt, sự nổi lên của Hồ Quý Ly đã làm cho cuộc đấu tranh quyền lực trở nên gay gắt hơn. Ông là người có tài năng và nhiều ý tưởng cải cách, nhưng cũng từng bước tập trung quyền lực vào tay mình. Nhiều quan lại và quý tộc họ Trần phản đối, trong khi một số người khác lại ủng hộ hoặc buộc phải theo. Triều đình vì thế bị chia rẽ sâu sắc.

Khi nghiên cứu bối cảnh ấy, tôi càng hiểu hơn tuổi thơ của Nguyễn Trãi. Cậu bé lớn lên giữa những lời bàn luận về sự hưng vong của triều đại, về người trung thần và kẻ tham quyền. Cha ông, Nguyễn Phi Khanh, là một nho sĩ sống trong thời cuộc biến động; ông ngoại Trần Nguyên Đán lại là người chứng kiến tận mắt sự suy yếu của nhà Trần. Những câu chuyện trong gia đình chắc hẳn không chỉ nói về thơ văn, mà còn nói về trách nhiệm của người có học trước cảnh triều chính rối ren.

Điều đáng suy ngẫm là các cuộc tranh quyền ấy không chỉ là chuyện của cung đình. Khi triều đình chia rẽ, sức dân suy giảm, lòng người bất an và quốc gia trở nên dễ bị ngoại bang lợi dụng. Chỉ vài năm sau, Đại Việt phải đối mặt với cuộc xâm lược của nhà Minh – một biến cố mở đầu cho thời kỳ đau thương đầu thế kỷ XV.

Qua nhiều năm đọc sử, tôi rút ra rằng bài học lớn của cuối thời Trần không nằm ở việc phe nào thắng phe nào. Điều đáng nhớ hơn là khi quyền lợi dòng họ và cá nhân được đặt lên trên lợi ích quốc gia, một triều đại dù từng rực rỡ đến đâu cũng có thể đi đến suy vong. Và chính trong bối cảnh ấy, tư tưởng nhân nghĩa, lấy dân làm gốc của Nguyễn Trãi sau này càng trở nên có ý nghĩa sâu sắc đối với lịch sử dân tộc Việt Nam.