Những cuộc tranh quyền trong triều Trần

Trong nhiều năm tìm đọc sử cũ và lắng nghe những câu chuyện truyền lại từ vùng đất Thăng Long, tôi luôn bị ám ảnh bởi một mặt khác của triều Trần – triều đại từng ba lần đánh bại quân Nguyên Mông, nhưng cũng trải qua những cuộc tranh quyền đầy sóng gió trong nội bộ hoàng tộc.

Khi nhà Trần mới dựng nghiệp, các vua đầu triều như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông biết dựa vào tinh thần đoàn kết của cả dòng họ. Quyền lực được chia sẻ tương đối hài hòa giữa vua, Thái thượng hoàng và các vương hầu. Chính sự đồng lòng ấy đã tạo nên sức mạnh giúp Đại Việt vượt qua những cuộc xâm lăng khốc liệt của phương Bắc.

Nhưng sau những năm tháng huy hoàng, bóng mây tranh đoạt quyền lực dần xuất hiện.

Các cụ già ở vùng Côn Sơn từng kể với tôi rằng người xưa thường nhắc đến câu chuyện Trần Thủ Độ ép vua Trần Thái Tông lấy Thuận Thiên công chúa. Đó là một quyết định mang màu sắc chính trị hơn là tình cảm. Thuận Thiên khi ấy đang là vợ của Trần Liễu và đã có thai. Việc đưa bà vào cung nhằm bảo đảm người nối dõi cho nhà Trần. Trần Liễu phẫn uất nổi dậy, còn vua Thái Tông vì đau khổ mà bỏ lên núi Yên Tử định xuất gia. Cuộc khủng hoảng ấy cuối cùng được dàn xếp, nhưng nó cho thấy ngay từ đầu triều Trần, quyền lực đã có thể lấn át cả tình thân và đạo lý.

Nhiều thập niên sau, khi các vị vua anh minh lần lượt qua đời, sự cạnh tranh giữa các phe trong hoàng tộc ngày càng gay gắt. Những vương hầu có thế lực riêng, có quân lính riêng, có người ủng hộ riêng. Triều đình Thăng Long không chỉ là nơi bàn việc nước mà còn là nơi các phe nhóm âm thầm đo sức với nhau.

Tôi đặc biệt chú ý đến giai đoạn cuối thế kỷ XIV. Khi ấy, đất nước bắt đầu suy yếu: thiên tai, mất mùa, đời sống nhân dân khó khăn, trong khi triều đình liên tục xảy ra bất hòa. Vua trẻ, quyền thần mạnh, các quý tộc nghi kỵ lẫn nhau. Nhiều sử thần đã ghi rằng không khí trong cung đình lúc ấy đầy sự đề phòng, ai cũng lo giữ địa vị của mình hơn là lo vận nước.

Nổi bật nhất là sự vươn lên của Hồ Quý Ly. Ban đầu ông là người trong họ ngoại của nhà Trần, từng lập công và được trọng dụng. Nhưng càng về sau, ông càng nắm nhiều quyền lực: cải cách quân đội, tài chính, thay đổi nhân sự triều đình. Những người chống đối dần bị gạt bỏ. Một số vua Trần trở thành những vị vua có thực danh nhưng quyền hành ngày càng thu hẹp.

Khi đọc đến những trang sử ấy, tôi không khỏi hình dung cảnh điện Kính Thiên dưới ánh đèn đêm: các đại thần thì thầm bàn bạc, những tờ biểu mật được chuyền tay, những ánh mắt dò xét nhau trong mỗi buổi thiết triều. Không cần gươm giáo ngoài chiến trận, quyền lực trong cung đình đôi khi còn khốc liệt hơn.

Cuối cùng, năm 1400, Hồ Quý Ly phế Trần Thiếu Đế, lập ra nhà Hồ. Triều Trần chấm dứt sau 175 năm tồn tại. Điều khiến người đời sau suy ngẫm không chỉ là sự mất ngôi của một triều đại, mà là bài học về sự rạn nứt từ bên trong. Một vương triều có thể rất mạnh trước ngoại xâm, nhưng nếu nội bộ chia rẽ, quyền lợi phe phái lấn át lợi ích quốc gia, thì sức mạnh ấy sẽ dần cạn kiệt.

Mỗi lần khép lại những trang sử cuối Trần, tôi nhớ lời một nhà nghiên cứu từng nói: “Kẻ thù nguy hiểm nhất của một triều đại nhiều khi không ở ngoài biên giới, mà ở trong chính lòng người cầm quyền.”