Những điều chưa biết về Phan Chu Trinh

Nhắc đến Phan Chu Trinh, nhiều người thường nhớ đến một nhà yêu nước đầu thế kỉ XX với tư tưởng nổi tiếng “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”. Người ta nhớ đến một chí sĩ từng từ quan, dấn thân vào con đường cứu nước, từng bị bắt, bị đày Côn Đảo và nhiều năm hoạt động ở Pháp. Nhưng phía sau những dấu mốc lịch sử ấy còn có một Phan Chu Trinh rất đời thường: một con người có những lựa chọn táo bạo, những mối quan hệ đặc biệt, những tranh luận sâu sắc với những người cùng chí hướng và một niềm tin mãnh liệt vào sức mạnh của giáo dục.

1. Ông từng bước vào con đường làm quan nhưng nhanh chóng từ bỏ

Phan Chu Trinh sinh năm 1872 tại Quảng Nam. Năm 1901, ông đỗ Phó bảng và được bổ nhiệm làm quan.

Nếu chỉ nhìn vào con đường công danh thông thường, ông hoàn toàn có thể tiếp tục tiến thân trong bộ máy phong kiến. Nhưng Phan Chu Trinh sớm nhận ra rằng con đường quan trường không phải là điều ông muốn.

Ông từng chứng kiến nhiều bất công trong xã hội và ngày càng nhận thấy rằng nếu chỉ làm một viên quan tốt thì không thể thay đổi được vận mệnh của đất nước.

Vì thế, ông lựa chọn từ quan.

Đó là một quyết định không dễ dàng. Bởi trong xã hội lúc bấy giờ, đỗ đạt và làm quan là ước mơ lớn của nhiều người. Từ bỏ công danh đồng nghĩa với việc từ bỏ một con đường tương đối ổn định để bước vào một hành trình đầy hiểm nguy.

Nhưng chính sự lựa chọn ấy đã làm nên một Phan Chu Trinh khác biệt.

2. Phan Chu Trinh và Phan Bội Châu từng có cùng một khát vọng nhưng khác nhau về con đường cứu nước

Một điều rất thú vị trong lịch sử là Phan Chu Trinh và Phan Bội Châu đều là những nhà yêu nước lớn, cùng đau đáu trước cảnh nước mất, dân khổ, nhưng hai ông lại không hoàn toàn đồng nhất về phương pháp.

Phan Bội Châu chủ trương dựa vào con đường đấu tranh để giành độc lập, từng tổ chức phong trào Đông Du và hướng tới việc xây dựng lực lượng chống Pháp.

Trong khi đó, Phan Chu Trinh đặc biệt nhấn mạnh việc thay đổi xã hội và nâng cao dân trí. Ông cho rằng một dân tộc chưa có đủ tri thức, chưa có tinh thần tự chủ thì dù giành được độc lập cũng khó xây dựng được một đất nước vững mạnh.

Hai con người ấy từng có những cuộc tranh luận gay gắt.

Nhưng điều đáng quý là dù khác biệt về tư tưởng và phương pháp, họ đều xuất phát từ một điểm chung: lòng yêu nước và khát vọng đưa dân tộc thoát khỏi cảnh lạc hậu, mất nước.

Lịch sử vì thế không chỉ có những người cùng một con đường. Đôi khi, chính những cách nghĩ khác nhau lại giúp chúng ta nhìn thấy một vấn đề từ nhiều phía.

3. “Khai dân trí” không chỉ có nghĩa là học chữ

Khi nói đến Phan Chu Trinh, người ta thường nhắc đến ba cụm từ:

Khai dân trí – Chấn dân khí – Hậu dân sinh.

Nhưng nếu hiểu “khai dân trí” đơn giản là mở thêm trường học thì chưa đủ.

Điều Phan Chu Trinh hướng tới rộng hơn nhiều. Ông muốn người dân biết suy nghĩ độc lập, hiểu quyền lợi và trách nhiệm của mình, biết tiếp nhận tri thức mới, thoát khỏi tâm lý cam chịu và lệ thuộc.

Theo tinh thần ấy, giáo dục không chỉ nhằm tạo ra người biết đọc, biết viết mà phải tạo ra những con người có ý thức về bản thân, về cộng đồng và về vận mệnh đất nước.

Đó là một tư tưởng rất tiến bộ đối với xã hội Việt Nam đầu thế kỉ XX.

4. Ông muốn thay đổi cả cách sống của người Việt

Phong trào Duy Tân không chỉ quan tâm đến việc học.

Những người theo phong trào còn cổ vũ việc thay đổi lối sống, phát triển kinh tế, thực hành tiết kiệm, cải tiến sản xuất, mở mang công thương nghiệp.

Tư tưởng ấy xuất phát từ một nhận thức quan trọng: một đất nước muốn mạnh không thể chỉ trông chờ vào lòng yêu nước mà còn cần tri thức, kinh tế và một xã hội tiến bộ.

Vì vậy, tinh thần Duy Tân có thể được nhìn nhận như một cuộc vận động thay đổi con người từ nhiều phương diện: học tập, tư duy, kinh tế, văn hóa và đời sống xã hội.

5. Ông từng bị đày ra Côn Đảo nhưng không từ bỏ lý tưởng

Năm 1908, sau phong trào chống thuế ở Trung Kỳ, Phan Chu Trinh bị bắt và bị kết án, sau đó bị đày ra Côn Đảo.

Côn Đảo khi ấy là nơi giam giữ nhiều người yêu nước. Điều kiện sống vô cùng khắc nghiệt.

Nhưng điều đáng nói là nhà tù không thể khiến ông từ bỏ niềm tin.

Có những lúc con người bị tước đoạt tự do về thể xác nhưng vẫn có thể giữ được tự do trong suy nghĩ. Phan Chu Trinh là một trong những trường hợp như vậy.

Những năm tháng tù đày trở thành một phần trong cuộc đời đầy biến động của ông, nhưng cũng cho thấy sự kiên định của một người đã lựa chọn con đường khó khăn ngay từ đầu.

6. Sang Pháp không có nghĩa là ông từ bỏ quê hương

Sau khi được trả tự do, Phan Chu Trinh sang Pháp.

Có thể có người nghĩ rằng một người rời Việt Nam và sống nhiều năm ở nước ngoài sẽ dần xa quê hương. Nhưng với Phan Chu Trinh thì ngược lại.

Ở Pháp, ông tiếp tục viết, diễn thuyết, tiếp xúc với các tổ chức và nhân sĩ, tìm cách đưa vấn đề Việt Nam đến với dư luận.

Ông quan sát xã hội Pháp, tìm hiểu tư tưởng dân chủ và những thành tựu của văn minh phương Tây. Ông không học phương Tây để phủ nhận dân tộc mình mà muốn tìm những điều tiến bộ có thể giúp người Việt Nam tự đổi mới.

Đây cũng là một điểm rất đáng chú ý trong tư tưởng của ông: học hỏi thế giới nhưng không đánh mất ý thức về dân tộc.

7. Phan Chu Trinh từng viết thư cho chính quyền Pháp

Một trong những điều ít được nhắc đến khi nói về Phan Chu Trinh là hoạt động của ông tại Pháp không chỉ dừng lại ở việc viết báo hay diễn thuyết.

Ông từng gửi những bản kiến nghị, trình bày những bất công mà người dân Việt Nam phải chịu đựng và yêu cầu chính quyền Pháp cải thiện tình hình.

Ông tin rằng việc đấu tranh bằng lý lẽ, bằng tư tưởng và bằng tiếng nói công khai có thể tạo ra sức ép đối với chính quyền thuộc địa.

Cho dù cách làm ấy có những giới hạn lịch sử nhất định, nó cho thấy Phan Chu Trinh là một người có tư duy chính trị đặc biệt: ông luôn tìm cách mở rộng không gian đấu tranh từ trong nước ra quốc tế.

8. Ông không phải là người chỉ biết nói những điều lớn lao

Phan Chu Trinh thường được nhớ đến qua những tư tưởng chính trị lớn. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, có thể thấy ông quan tâm đến những vấn đề rất cụ thể của đời sống.

Ông nói về học tập.

Ông nói về kinh tế.

Ông nói về cách tổ chức xã hội.

Ông nói về quyền lợi của người dân.

Ông quan tâm đến việc làm thế nào để người dân có thể tự đứng bằng đôi chân của mình.

Đó chính là nét đặc biệt trong tư tưởng của ông: từ những vấn đề lớn của đất nước trở về với những nhu cầu rất cụ thể của con người.

9. Ông trở về nước khi sức khỏe đã suy yếu

Sau nhiều năm ở nước ngoài, năm 1925 Phan Chu Trinh trở về Việt Nam.

Nhưng khi ấy ông đã mang trong mình nhiều bệnh tật sau những năm tháng hoạt động và chịu đựng gian khổ.

Ông chỉ còn sống chưa đầy một năm.

Ngày 24 tháng 3 năm 1926, Phan Chu Trinh qua đời tại Sài Gòn.

Điều đặc biệt là dù ông đã trở về trong tình trạng sức khỏe không tốt, tin ông mất vẫn tạo nên một làn sóng xúc động rất lớn.

Đám tang Phan Chu Trinh trở thành một sự kiện có sức lan tỏa rộng. Đông đảo người dân đã tham dự để tiễn đưa một người mà họ xem là biểu tượng của tinh thần yêu nước và canh tân.

10. Đám tang Phan Chu Trinh trở thành một sự kiện lịch sử

Có lẽ đây là một trong những điều đáng nhớ nhất về ông.

Một người đã mất không thể tự mình nói trước đám đông. Nhưng trong ngày tang lễ, hàng vạn người đã thay ông nói lên điều đó bằng sự hiện diện của mình.

Đám tang trở thành một dịp để người dân bày tỏ lòng kính trọng đối với một chí sĩ đã dành cả cuộc đời cho đất nước.

Có thể nói, đám tang Phan Chu Trinh không chỉ là sự tiễn biệt một con người mà còn là sự thức tỉnh của một cộng đồng.

Trong những dòng người đưa tiễn ấy có cả những người trẻ. Và chính thế hệ trẻ mới là đối tượng mà Phan Chu Trinh từng đặt nhiều kỳ vọng.

11. Điều ông để lại không chỉ là những câu nói nổi tiếng

Nếu chỉ nhớ Phan Chu Trinh qua ba cụm từ “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”, chúng ta mới chỉ nhớ được phần dễ nhớ nhất về ông.

Điều sâu sắc hơn nằm ở câu hỏi mà cuộc đời ông đặt ra:

Một dân tộc muốn tự do thì phải bắt đầu từ đâu?

Phan Chu Trinh trả lời bằng cả cuộc đời mình: bắt đầu từ con người.

Con người phải được học.

Con người phải biết suy nghĩ.

Con người phải có lòng tự trọng.

Con người phải biết tự lực.

Và con người phải có trách nhiệm với cộng đồng.

12. Phan Chu Trinh và bài học dành cho học sinh hôm nay

Hơn một thế kỉ đã trôi qua. Những điều kiện của đất nước đã thay đổi rất nhiều. Nhưng tư tưởng về giáo dục và con người mà Phan Chu Trinh để lại vẫn gợi ra nhiều suy ngẫm.

Ngày nay, học sinh có điều kiện tiếp cận tri thức thuận lợi hơn bao giờ hết. Một chiếc điện thoại có thể mở ra cả thế giới. Một thư viện số có thể chứa hàng nghìn cuốn sách. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ việc học tập và sáng tạo.

Nhưng càng có nhiều công cụ, con người càng cần khả năng tự suy nghĩ.

Đó cũng chính là tinh thần mà chúng ta có thể học từ Phan Chu Trinh.

Học không phải chỉ để có điểm cao.

Đọc không phải chỉ để nhớ kiến thức.

Tri thức phải giúp con người biết đặt câu hỏi, biết phân biệt đúng – sai, biết sống có trách nhiệm và biết đóng góp cho cộng đồng.

Có lẽ nếu Phan Chu Trinh sống trong thời đại hôm nay, ông sẽ rất quan tâm đến câu chuyện giáo dục thế hệ trẻ trong thời đại số.

Bởi hơn một trăm năm trước, ông đã đặt ra một vấn đề mà đến hôm nay vẫn còn nguyên ý nghĩa:

Muốn đất nước tiến bộ, trước hết phải làm cho con người tiến bộ.

Phan Chu Trinh đã sống trong một thời đại đầy biến động và ra đi khi đất nước chưa giành được độc lập. Ông không nhìn thấy ngày Việt Nam hoàn toàn tự chủ. Nhưng những tư tưởng ông gieo xuống đã trở thành một phần quan trọng trong lịch sử tư tưởng yêu nước Việt Nam đầu thế kỉ XX.

Có những con người không để lại cho hậu thế những lâu đài hay tài sản lớn. Họ để lại một cách nghĩ.

Có những người không sống đủ lâu để nhìn thấy ước mơ của mình thành hiện thực. Nhưng họ đã truyền cảm hứng để những thế hệ sau tiếp tục đi.

Phan Chu Trinh là một con người như thế.

Và có lẽ, điều “chưa biết” đáng để chúng ta khám phá nhất về ông không nằm ở một sự kiện bí mật nào, mà nằm ở việc hiểu sâu hơn một con người đã dành cả cuộc đời để trả lời câu hỏi: Làm thế nào để một dân tộc có thể tự mình đứng dậy bằng tri thức, lòng tự trọng và sức mạnh của chính mình?