Những điều chưa từng kể về Mẹ Suốt

Khi được biết người con gái út của mẹ Suốt bán hàng ở chợ xép Nhật Lệ, cách tượng đài người mẹ anh hùng mấy bước chân, chúng tôi reo lên thú vị. Người chạy xe ôm đứng gần nói:

- Mấy anh, mấy chị muốn biết mặt mẹ Suốt thời trẻ thì vô đó gặp o Huế.

Chúng tôi len qua những quầy hàng, mẹt hàng để vào sạp bán mắm muối, dưa cà và nhận ra ngay o Huế, nhờ gương mặt o giống mẹ Suốt như tạc. Các món hàng o Huế bán rất bình dân, đó là dưa, nhút muối và mắm tôm. Dưa đựng trong chiếc chậu nhựa lớn, mắm tôm đựng trong các lu sành, mỗi thứ một ít. Mà sức mua ở cái chợ xép Nhật Lệ này cũng chỉ vậy thôi, nhiều người bán cũng chỉ mang mấy bó rau muống, rau cải, thậm chí vài kẹp húng ngò đựng trong mẹt. Một người cho biết, mắm tôm o Huế làm nổi tiếng ở Bảo Ninh.

Một chị bạn hàng với o Huế nói:

- Hồi trước tết, o Huế bị ngã què chân, gia cảnh khó khăn lắm.

Hình như mắc cỡ khi nghe câu nói đó, mặt o đỏ chín. Tôi hỏi o về việc bán hàng, o cho biết mỗi ngày ngồi bám chợ từ sáng sớm đến tối kiếm được chừng vài chục ngàn. Và khi nghe tôi hỏi về mẹ Suốt, o đáp:

- Mời các anh tới nhà chơi, anh trai sẽ nói chuyện về mạ tui cho mấy anh, mấy chị nghe. O nói vậy.

Chúng tôi đến bến đò mẹ Suốt từng chở bộ đội qua sông thời đánh Mỹ. Ngày đó, bom đạn Mỹ biến nhà cửa ở thị xã Đồng Hới thành xà bần, cả một vùng rộng lớn thuộc xã Bảo Ninh bên kia bị băm nát bởi bom dội, đại bác tàu chiến địch từ biển nã vào. Vậy mà vẫn có một người mẹ chở bộ đội qua sông suốt ngày đêm. Mẹ đã nối huyết mạch giao thông bờ Bắc sang bờ Nam bằng chiếc thuyền gỗ. Bến đò và con đò mẹ Suốt trở thành trọng điểm đánh phá của giặc Mỹ, chúng đã trút xuống đây không biết cơ man nào bom đạn, nhưng không thể nào diệt được chiếc thuyền gỗ của một người mẹ Việt Nam. Bây giờ, chúng tôi đứng trên bến đò năm nào để tưởng tượng về một bà mẹ sáu mươi tuổi quật mái chèo, đưa con thuyền chở bộ đội băng qua dòng sông rộng, trên đầu máy bay Mỹ gầm rú, pháo từ biển câu vào liên tục, tự nhiên mắt mình đã cay nồng.

Lửa chiến tranh đã tắt hơn ba chục năm, đất này đã đổi thay nhiều, thị xã Đồng Hới nối với bờ bên kia bằng cầu Nhật Lệ sừng sững, nhưng dân Bảo Ninh qua chợ vẫn đi bằng đò ngang, tiếng địa phương gọi là nô-ôc, vì vòng qua cầu phải đi bằng xe gắn máy tốn tiền xăng, nhiều người, trong đó có o Huế tự chở hàng bằng mủng của nhà. Ở đây, kiếm được đồng tiền rất cực nên người ta phải tính toán rất chi li, tiết kiệm được một vài trăm, vài ngàn là mừng lắm.

Người lái đò hiện nay vẫn là người thuộc xã Bảo Ninh, cùng họ Trần với chồng mẹ Suốt. Bây giờ con đò lớn hơn, được gắn máy mười lăm sức ngựa, có thể vượt, đè lên sóng cấp ba, cấp bốn. Còn con đò mẹ Suốt (người lái đò là cháu của mẹ Suốt, nhưng như những người ở đây, ông gọi bà là mẹ Suốt, một cách gọi trìu mến và kính trọng) ngày nào là ba ván, đóng bằng gỗ, chèo bằng tay, và chỉ một mái chèo, mỗi lần chở được mười lăm đến hai mươi người. Vừa cầm lái, ông vừa kể vậy.

Rồi ông kể về chuyện mẹ Suốt chèo đò, ngày đó, đò thuộc về hợp tác xã quản lý, mẹ Suốt đảm nhiệm đưa khách qua sông vào những năm sáu mươi, nghĩa là trước khi giặc Mỹ leo thang ra miền Bắc bốn năm, mỗi ngày được tính một công, theo cách tính của hợp tác xã hồi đó, và cứ sáu tháng được quy ra thóc, người lái đò nhận bằng thóc, cũng chỉ được vài tạ là cao vì thóc ngày đó quý lắm. Cũng có khi mùa màng thất bát, mẹ phải nhận khoai lang, khoai sắn. Khi Mỹ lao máy bay ra đánh bom, bắn rocket, các bến đò trở thành trọng điểm, nhiều người chở đò ở bến sông khác vội vã xin đổi nghề hay tự động bỏ bến để bảo toàn tính mạng, mẹ Suốt vẫn kiên cường bám trụ. Lúc này, con đò trở thành huyết mạch giao thông Bắc - Nam để chở bộ đội qua lại. Thông thường là đưa bộ đội vào Nam và đưa thương binh ra Bắc.

Nhiều lần, máy bay Mỹ thả bom xuống hai đầu bến sông, bắn rocket hòng tiêu diệt huyết mạch giao thông này, con đò của mẹ bị mảnh bom cày bong thủng nhiều chỗ. Lắm lúc đò ra đến giữa sông thì máy bay ập đến, mẹ hô bộ đội hãy ngồi thấp xuống và vừa ngước mắt theo dõi máy bay, vừa lái con đò chạy thật nhanh.

Đò cập cái bến cũ, và khách thấy nhà bia ghi công mẹ Suốt dựng cạnh đó. Dựng bia tạc công lao người mẹ anh hùng là điều cần thiết nhưng để ở một góc khuất, vệt đường chạy qua trước cổng bia đã bị sóng đánh hư, nơi không người qua lại, trở nên hoang vắng, lá cây rụng đầy bên tấm bia xám.