những dòng đầu tiên về nỗi đau mất nước

Trong những năm sống dưới ách đô hộ của nhà Minh ở Đông Quan, tôi thường hình dung Nguyễn Trãi không chỉ đau vì mất nước, mà còn đau vì không biết phải nói nỗi đau ấy với ai.

Ban ngày, ông có thể im lặng giữa phố phường bị chiếm đóng.

Ban đêm, khi mọi tiếng động lắng xuống, chỉ còn ngọn đèn nhỏ và trang giấy trắng trước mặt.

Nếu kể bằng giọng của chính người trong cuộc, có lẽ ông đã nghĩ:

“Có những điều không thể nói giữa chợ, nhưng không thể không viết trong lòng.”

Tôi tưởng tượng ông cầm bút rất lâu mà chưa viết được. Bởi khi đất nước còn độc lập, thơ văn có thể nói chuyện núi sông, bạn hữu, công danh. Còn khi nước đã mất, mỗi con chữ đều nặng như đá.

Rồi những dòng đầu tiên hiện ra.

Không phải lời than cho riêng mình.

Không phải nỗi buồn của một người thất chí.

Mà là nỗi đau của một người nhìn thấy non sông đổi chủ.

Tôi không dám khẳng định Nguyễn Trãi đã viết đúng những câu nào trong khoảnh khắc ấy, vì sử liệu không lưu lại “những dòng đầu tiên” ấy. Nhưng dựa vào tinh thần thơ văn và tư tưởng của ông, tôi hình dung tâm trạng ấy có thể vang lên như thế này:

“Đêm Đông Quan mưa lạnh. Ta nghe tiếng canh từ thành giặc vọng xuống lòng sông. Núi sông vẫn đó mà không còn thuộc về tay người Việt. Dân ta cúi đầu vì sợ hãi, ruộng đồng xác xơ vì chiến tranh, sách vở tan tác vì giặc cướp. Ta cầm bút mà thấy lòng đau hơn cầm gươm giữa trận.”

Những dòng chữ ấy, trong trí tưởng tượng của người sưu tầm lịch sử, không phải để công bố cho thiên hạ. Chúng giống như lời tự nói với chính mình.

Tôi nghĩ điều đặc biệt ở Nguyễn Trãi là ông không tách nỗi đau mất nước khỏi nỗi khổ của nhân dân.

Ông không chỉ thấy:

• thành mất,

Ông còn thấy:

• người dân bị bắt đi phu,

Có lẽ vì thế mà những dòng đầu tiên về mất nước trong lòng ông đã mang hơi thở của dân chúng.

Tôi tưởng tượng ông viết tiếp:

“Nước mất không chỉ là mất thành quách. Nước mất là khi tiếng khóc của dân vang trong đêm mà không ai cứu được. Là khi người có học phải im lặng để giữ lấy mầm sống cho ngày sau. Là khi nhớ đến cha nơi đất Bắc mà lòng đau như cắt.”

Đọc lại thơ văn Nguyễn Trãi sau này, tôi luôn cảm thấy trong đó có một tầng sâu của trải nghiệm. Ông không phải người yêu nước bằng khẩu hiệu. Ông yêu nước bằng ký ức của một người đã đi qua những ngày đen tối nhất của dân tộc.

Những dòng đầu tiên ấy có thể chưa phải áng văn hùng tráng.

Chưa phải lời tuyên cáo với thiên hạ.

Chúng chỉ là tiếng lòng âm thầm của một con người cô độc giữa Đông Quan.

Nhưng chính từ tiếng lòng ấy, theo tôi, đã bắt đầu con đường dẫn đến Bình Ngô đại cáo.

Từ nỗi đau riêng đến ý chí chung.

Từ trang giấy viết trong đêm đến bản hùng văn của cả dân tộc.

Tôi thường nghĩ lịch sử của một dân tộc đôi khi bắt đầu bằng những điều rất nhỏ: một giọt nước mắt, một lời cha dặn, một hạt thóc giấu cho nghĩa quân, hay một dòng chữ run run viết trong đêm mất nước.

Và có lẽ, đối với Nguyễn Trãi, những dòng đầu tiên về nỗi đau mất nước không phải là kết thúc của hy vọng.

Chúng là khởi đầu của lời thề phải giành lại non sông.

Bài học lịch sử

Văn chương chân chính không chỉ ghi lại cảm xúc cá nhân, mà còn có thể trở thành tiếng nói của cả một dân tộc trong những thời khắc đau thương nhất.