Những hoạt động và cống hiến của đồng chí Nguyễn Đức Cảnh đối với cách mạng Việt Nam
1. Hoạt động trong phong trào công nhân và tham gia sáng lập chi bộ Cộng sản đầu tiên (1926-1929)
Lên Hà Nội kiếm sống, thời gian đầu Nguyễn Đức Cảnh xin vào làm tại Hiệu ảnh Hưng Ký, sau anh chuyển sang dạy học ở Trường Tư thục Công Ích. Học sinh trong trường phần lớn là con em nhà nghèo nên điều kiện học tập hết sức khó khăn. Anh rất thương yêu học trò của mình, say sưa giảng dạy cho các em những kiến thức toán học, đạo lý làm người, tình yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc và căm ghét bọn thực dân, tay sai. Sau khi biết thầy Cảnh là học sinh đã tham gia bãi khoá ở Trường Thành Chung - Nam Định, vì sợ bị liên luỵ, Hiệu trưởng Trường Tư thục Công Ích buộc phải cho Nguyễn Đức Cảnh thôi dạy học.
Là người ham học hỏi, trong khi chưa có việc làm, anh tranh thủ tìm đọc những sách tiến bộ để mở mang hiểu biết về chính trị - xã hội. Anh tìm đến Nam Đồng thư xã- một quán sách nhỏ do các trí thức yêu nước tiến bộ ở Hà Nội thành lập. Tại đây, Nguyễn Đức Cảnh có dịp tiếp xúc với Nguyễn Thái Học, Nguyễn Khắc Nhu, Phạm Tuấn Tài, Phó Đức Chính..., những người được coi là linh hồn của nhóm. Trong những lần tiếp xúc, Nguyễn Đức Cảnh được nghe và hiểu thêm chủ nghĩa Tam dân; đường lối cứu nước của Tôn Trung Sơn, về Găng đi, về Hai cụ Phan, về cách mạng quốc gia và cách mạng quốc tế... Sau một thời gian tìm hiểu, thấy được tinh thần yêu nước chống thực dân Pháp và những biện pháp đấu tranh tuyên truyền cấp tiến của Nam Đồng thư xã, Nguyễn Đức Cảnh đã xin gia nhập tổ chức này. Sau khi trở thành hội viên của Nam Đồng thư xã, Nguyễn Đức Cảnh được phân công phụ trách công tác tuyên truyền cổ động, công việc này gắn liền với việc in ấn sách báo, anh đã tìm đến Xưởng in Lê Văn Tân và xin làm việc tại xưởng.
Từ nửa cuối những năm 20 của thế kỷ XX ở Hà Nội, ngoài các tổ chức “thư xã”, còn xuất hiện một số tổ chức chính trị khác, trong đó có Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Các tổ chức này không ngừng phát triển hội viên và xây dựng hệ thống tổ chức của mình. Tháng 9 - 1927, Nguyễn Đức Cảnh cùng Lý Hồng Nhật, Nguyễn Công Thu xuất dương sang Quảng Châu (Trung Quốc), gặp Tổng bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên để vận động hợp tác chống Pháp. Tại đây, đồng chí được tham dự một khoá huấn luyện cán bộ của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên do Nguyễn Ái Quốc chủ trương và Hồ Tùng Mậu trực tiếp phụ trách; được học tập chủ nghĩa Mác - Lênin một cách có hệ thống, được tiếp xúc với tư tưởng của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về con đường cách mạng Việt Nam - con đường giải phóng dân tộc và xây dựng xã hội mới dưới sự lãnh đạo của giai cấp công nhân... Qua khoá huấn luyện, Nguyễn Đức Cảnh nhận thấy đường lối của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên là phù hợp với yêu cầu và sự vận động của cách mạng Việt Nam. Chính vì vậy, khi về nước, Nguyễn Đức Cảnh ly khai với nhóm Nam Đồng thư xã (lúc này đã phát triển thành Việt Nam Quốc dân Đảng) và tự nguyện gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Đây là bước ngoặt quyết định trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Nguyễn Đức Cảnh.
Sau khi về nước, Nguyễn Đức Cảnh được tổ chức phân công làm việc tại bộ phận in ấn ở phố chợ Đuổi (nay là phố Huế - Hà Nội). Công việc hằng ngày của anh là soạn thảo các tài liệu tuyên truyền trên cơ sở những lý luận cách mạng đã được học tại lớp huấn luyện chính trị, chuẩn bị nội dung các chỉ thị, nghị quyết của Tổng bộ Thanh niên và trực tiếp chuyển tài liệu đến các cơ sở nhằm giác ngộ quần chúng cách mạng.
Tháng 2-1928, Nguyễn Đức Cảnh được Kỳ bộ Thanh niên Bắc Kỳ cử xuống Hải Phòng hoạt động. Sau một thời gian ngắn hoạt động, đồng chí được cử bổ sung làm Uỷ viên Ban Chấp hành Kỳ bộ Thanh niên Bắc Kỳ, trực tiếp làm Bí thư Tỉnh bộ Thanh niên Hải Phòng (thay Nguyễn Tường Loan đang bị bệnh nặng). Với nhiệt tình cách mạng và năng lực tổ chức cao, chỉ trong một thời gian ngắn, Nguyễn Đức Cảnh đã chỉ đạo thành lập nhiều tổ chức cơ sở (chi bộ) Thanh niên ở nhiều vùng. Tại Hải Phòng, Nguyễn Đức Cảnh ngày đêm lăn lộn trong các xóm thợ, nhà máy, xí nghiệp, trong đó có nhà máy cơ khí Carông để vận động và giác ngộ công nhân. Đi đến đâu, Nguyễn Đức Cảnh đều quan tâm đến việc xây dựng và củng cố tổ chức. Ngoài việc gây dựng và tổ chức Thanh niên, anh còn chú ý gây dựng tổ chức Công hội trong công nhân. Những hoạt động tích cực của Nguyễn Đức Cảnh đã góp phần tạo nên khí thế cách mạng sôi nổi trong đội ngũ công nhân ở những nơi anh đến. Các cơ sở của Thanh niên và Công hội phát triển nhanh, mạnh ở bến cảng và các nhà máy, xí nghiệp, xưởng thợ ở Hải Phòng.
Trong thời gian này, nhiều cán bộ chủ chốt của Tỉnh bộ Thanh niên Hải Phòng thực hiện chủ trương “vô sản hóa” trong các cơ sở công nghiệp. Quán triệt sâu sắc công tác vận động quần chúng, Nguyễn Đức Cảnh đã gắn bó hoạt động của mình với những người đồng chí, công nhân trong các cơ sở ở vùng duyên hải Hải Phòng và công nhân ở các mỏ than: Mạo Khê, Vàng Danh, Mông Dương, Đông Triều, Hòn Gai (Quảng Ninh)… Trong 2 năm 1928-1929, với nhiều hoạt động tích cực, phong trào công nhân phát triển về cả số lượng và chất lượng. Hàng loạt các tổ chức Thanh niên được ra đời. Sự lan tỏa và phát triển mạnh mẽ của phong trào “vô sản hóa” trên thực tế đã khẳng định đây là con đường đúng đắn.
Cuối năm 1928, đầu năm 1929, phong trào đấu tranh của công nhân, nông dân phát triển mạnh mẽ, tình thế cách mạng lúc này đang đặt ra những nhiệm vụ nặng nề đòi hỏi phải có một tổ chức cao hơn, đó là Đảng Cộng sản để lãnh đạo phong trào đấu tranh. Từ một thanh niên yêu nước, sớm giác ngộ lập trường giai cấp công nhân, trở thành người lãnh đạo phong trào công nhân ở Hải Phòng và vùng mỏ than Đông Bắc, trên Cương vị Uỷ viên Kỳ bộ Thanh niên Bắc Kỳ, Nguyễn Đức Cảnh và một số người khác trong "Thanh niên" đã kịp thời nhận thức được đòi hỏi khách quan của phong trào. Đầu tháng 3 năm 1929, tại số nhà 5D - phố Hàm Long (Hà Nội), những người tiên tiến nhất trong Kỳ bộ Thanh niên Bắc Kỳ đã họp thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên gồm 7 đồng chí: Ngô Gia Tự, Nguyễn Đức Cảnh, Nguyễn Phong Sắc, Trịnh Đình Cửu, Đỗ Ngọc Du, Trần Văn Cung, Nguyễn Tuân, Dương Hạc Đính. Đây là Chi bộ Cộng sản đầu tiên ở nước ta, đóng vai trò nòng cốt cho việc chuẩn bị thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng. Sau khi Chi bộ Cộng sản đầu tiên ra đời, số lượng đảng viên tăng. Nhiệm vụ đặt ra trước mắt là phải thành lập một đảng cộng sản trong toàn quốc. Đây cũng là nhận thức của Nguyễn Đức Cảnh cũng như các đồng chí trong Chi bộ Cộng sản và Kỳ bộ Thanh niên Bắc Kỳ.
Với danh nghĩa Kỳ bộ Hội Việt Nam thanh niên cách mạng, ngày 28 tháng 3 năm 1929, chi bộ Hàm Long triệu tập Đại hội đại biểu toàn xứ Bắc Kỳ. Trong đại hội này, các đại biểu tán thành việc thành lập Đảng Cộng sản và cử 4 đại biểu dự Đại hội "Thanh niên'' toàn quốc do Tổng bộ triệu tập. Các đồng chí trong đoàn đại biểu được giao nhiệm vụ đề xuất cho việc thành lập Đảng Cộng sản ở Đại hội "Thanh niên" toàn quốc. Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh và đồng chí Trịnh Đình Cửu được phân công dự thảo Tuyên ngôn, Chính cương, Điều lệ chuẩn bị cho việc thành lập Đảng Cộng sản .
Ngày 17 tháng 6 năm 1929, tại ngôi nhà số 312 - phố Khâm Thiên (Hà Nội), các đồng chí trong Chi bộ Cộng sản đầu tiên quyết định thành lập Đảng Cộng sản, lấy tên là Đảng Cộng sản Đông Dương; thảo luận và thông qua các văn kiện Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản Đông Dương, Điều lệ Đảng Cộng sản, xuất bản báo "Búa liềm" làm cơ quan tuyên truyền của Đảng…Hội nghị đã cử ra Ban Chấp hành Trung ương lâm thời do đồng chí Ngô Gia Tự làm Bí thư. Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh được bầu làm Ủy viên Ban Chấp hành, phân công phụ trách công tác vận động công nhân và dự thảo thêm một số văn kiện của Đảng.
Từ cuối tháng 6 đến tháng 7 năm 1929, ở Hải Phòng, đồng chí Nguyễn Đức Cảnh đã tích cực lựa chọn những thanh niên tiên tiến nhất để kết nạp vào Đông Dương Cộng sản Đảng. Tháng 6 năm 1929, Tỉnh bộ Đông Dương Cộng sản Đảng Hải Phòng được thành lập. Đảng bộ Hải Phòng đã cử đồng chí Nguyễn Đức Cảnh làm Bí thư Tỉnh bộ.
2. Tham gia sáng lập Tổng Công hội đỏ Bắc Kỳ và Đảng Cộng sản Việt Nam (1929-1930)
a. Tham gia sáng lập Tổng Công hội đỏ Bắc Kỳ
Sau khi đọc bài báo của Nguyễn Ái Quốc viết về công nhân trên tờ báo Le Paria (Người cùng khổ) từ nước ngoài chuyển về Trường Thành Chung - Nam Định, Nguyễn Đức Cảnh và nhóm bạn thân đã có ý thức tìm hiểu về tư tưởng, đời sống của công nhân ở Thành phố Nam Định cũng như về giai cấp công nhân Việt Nam. Tuy vậy, chỉ khi lên Hà Nội và hoà nhập vào cuộc sống người thợ, thông qua thực tế đấu tranh với bọn chủ, Nguyễn Đức Cảnh mới có thêm những hiểu biết mới về sức mạnh và sứ mạng to lớn của giai cấp công nhân. Càng hoà mình vào cuộc sống công nhân, Nguyễn Đức Cảnh càng thấy mối quan hệ khăng khít giữa quyền lợi của công nhân, phong trào công nhân với tổ chức Công đoàn và tổ chức cao nhất đại diện cho toàn giai cấp là chính đảng của họ - Đảng Cộng sản.
Là người được phân công công tác phụ trách vận động công nhân nên Nguyễn Đức Cảnh đã được Đông Dương Cộng sản Đảng giao nhiệm vụ đứng ra thành lập Tổng Công hội đỏ Bắc Kỳ. Được cử vào Kỳ bộ Bắc kỳ của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, trực tiếp phụ trách Hải Phòng và một số chi hội vùng công nghiệp cảng và mỏ than. Lúc này ở Hải Phòng, trong công nhân mới chỉ bí mật phát triển các tổ chức: Ái hữu, Tương tế, Đồng hương, Kiếm việc làm. Nhận thức được vai trò quan trọng của tổ chức Công hội của công nhân trong cuộc đấu tranh chống đế quốc bóc lột, Nguyễn Đức Cảnh đã xung phong đi “vô sản hoá” để có điều kiện gần gũi anh, chị em công nhân. Đồng chí làm thợ quai búa ở Nhà máy Carông, làm phu khuân vác ở bến cảng, thực sự hoà mình với công nhân, học tập được ở họ nhiều đức tính quý báu, đồng thời cũng giác ngộ cách mạng cho họ, gây dựng, củng cố một số cơ sở "Công hội đỏ" và trực tiếp lãnh đạo công nhân đấu tranh.
Thực hiện chủ trương “vô sản hoá”, nhiều hội viên Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí Hội xuất thân từ trí thức, học sinh và cả những người vốn đã từng làm thợ, lúc này đều được cử vào các nhà máy, xưởng thợ để tự rèn luyện, hòa mình vào công nhân, tuyên truyền giác ngộ lý tưởng cách mạng, vận động tổ chức công nhân đấu tranh. Do có nhiều hội viên Thanh niên đến "vô sản hóa" ở khu mỏ nên chỉ sau một thời gian, những người công nhân ưu tú ở đây đã tiếp thu được chủ nghĩa Mác - Lênin, thấy rõ vai trò, sứ mệnh lịch sử to lớn của giai cấp mình. Công tác tổ chức, xây dựng lực lượng được đẩy mạnh. Phong trào đấu tranh của công nhân mỏ đã có bước chuyển biến mạnh về chất, buộc giới chủ phải nhượng bộ. Từ phong trào công nhân phát triển đã kéo theo sự phát triển của phong trào nông dân, truyền đơn cộng sản, cờ đỏ búa liềm tung bay khắp mọi nơi.
Trước sự phát triển mạnh mẽ của phong trào công nhân, ngày 28 tháng 7 năm 1929, đồng chí Nguyễn Đức Cảnh triệu tập Đại hội đại biểu công nhân các tỉnh ở Bắc kỳ tại số 15 Hàng Nón (Hà Nội). Đại hội đã quyết định thành lập Tổng Công hội đỏ Bắc kỳ, xuất bản tờ báo “Lao động” và tạp chí “Công hội đỏ” làm cơ quan tuyên truyền của Công hội. Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh làm Hội trưởng lâm thời, trực tiếp phụ trách cả báo và tạp chí. Đồng chí đã viết nhiều bài đăng trên Báo “Lao động” và Tạp chí “Công hội đỏ” để tuyên truyền giáo dục, hướng dẫn công nhân đấu tranh. Trong thời gian đi "vô sản hóa", đồng chí Nguyễn Đức Cảnh đã viết tập tài liệu "Tổ chức Công hội như thế nào", giúp các hội viên công hội nắm được phương pháp, hình thức và nội dung để phát triển tổ chức.
Sau Hội nghị thành lập Tổng Công hội đỏ Bắc kỳ, Ban Chấp hành Trung ương lâm thời Đông Dương Cộng sản Đảng cử một số cán bộ uy tín của Đảng đi xây dựng Công hội đỏ ở địa phương. Tháng 8 năm 1929, Nguyễn Đức Cảnh chủ trì Hội nghị đại biểu Tổng Công hội Hải Phòng để bầu Ban Chấp hành, thống nhất sự lãnh đạo tổ chức Công hội đỏ toàn thành phố. Ngay sau hội nghị, Tổng Công hội đã trực tiếp lãnh đạo nhiều cuộc đấu tranh lớn, điển hình như cuộc bãi công của công nhân hãng dầu Pháp - Á; công nhân Nhà máy Xi măng Hải Phòng, công nhân Xưởng cơ khí Carông...
Đầu tháng 12 năm 1929, Nguyễn Đức Cảnh triệu tập Hội nghị Ban Chấp hành lâm thời tại Hà Nội để bầu ra Ban Chấp hành chính thức Tổng Công hội đỏ Bắc Kỳ. Nguyễn Đức Cảnh đã giới thiệu đồng chí Trần Văn Lan, thợ nguội Nhà máy sợi Nam Định làm Hội trưởng; đồng thời, lựa chọn một số đồng chí khác là công nhân tham gia Ban Chấp hành Công hội đỏ Bắc Kỳ.
Sự ra đời của Tổng Công hội đỏ Bắc Kỳ vừa là kết quả tất yếu của sự trưởng thành về chất lượng của phong trào công nhân, vừa là sự thắng lợi của đường lối Đông Dương Cộng sản Đảng; đáp ứng nhu cầu bức thiết về tổ chức của phong trào công nhân Việt Nam, góp phần vào sự lớn mạnh của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế; là cơ sở quan trọng cho sự ra đời của tổ chức công hội ở các địa phương trong cả nước. Nguyễn Đức Cảnh trở thành một trong những nhà lãnh đạo tiên phong của phong trào công nhân Việt Nam, một trong những người sáng lập ra Tổng Công hội đỏ Bắc Kỳ.
b. Tham dự Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam
Sự phát triển mạnh mẽ của phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc cùng với sự lớn mạnh về số lượng và trưởng thành về ý thức chính trị của phong trào công nhân trong những năm 1928-1929 đã đặt ra yêu cầu khách quan cho sự ra đời một chính đảng của giai cấp công nhân Việt Nam. Yêu cầu này đã vượt qua khả năng lãnh đạo của tổ chức Thanh niên.
Tuy nhiên, cuối năm 1929, trong nội bộ tổ chức Thanh niên bộc lộ một số hạn chế như hoạt động của Tổng bộ thiếu thống nhất, sinh hoạt lỏng lẻo, có nơi mất đoàn kết. Trên thực tế, Thanh niên không còn đủ sức tập hợp và lãnh đạo phong trào công nhân trong cả nước. Vì vậy, không lâu sau khi Đoàn đại biểu Thanh niên Bắc Kỳ bỏ đại hội toàn quốc từ Hồng Kông về nước, tuyên bố thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng; các tổ chức An Nam Cộng sản Đảng ở Nam Kỳ, Đông Dương Cộng sản Liên đoàn ở Trung kỳ cũng lần lượt được ra đời. Tuy nhiên, sự tồn tại và hoạt động riêng rẽ của ba tổ chức cộng sản làm cho lực lượng và sức mạnh của phong trào cách mạng bị phân tán. Điều đó không phù hợp với lợi ích của cách mạng và nguyên tắc tổ chức của đảng cộng sản. Được sự ủy nhiệm của Quốc tế cộng sản, ngày 3 tháng 2 năm 1930, đồng chí Nguyễn Ái Quốc đã chủ trì hội nghị hợp nhất ba tổ chức cộng sản thành một đảng cộng sản duy nhất tại Cửu Long - Hương Cảng - Trung Quốc. Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh và đồng chí Trịnh Đình Cửu đại diện cho Đông Dương cộng sản Đảng tham dự hội nghị.
Sự thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam là một bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Đó là kết quả tổng hợp của việc truyền bá lý luận Mác – Lênin vào phong trào công nhân và phong trào yêu nước ở Việt Nam. Sự kiện tham dự Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam đầu năm 1930 không chỉ phản ánh kết quả hoạt động tích cực trong phong trào công nhân mà còn khẳng định đóng góp có ý nghĩa to lớn của Nguyễn Đức Cảnh trong tiến trình vận động thành lập Đảng của giai cấp công nhân Việt Nam, là một trong những người sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam.
