Những hoạt động yêu nước và cách mạng của đồng chí Trần Phú trước năm 1930

Đồng chí Trần Phú được người anh cả Trần Tương, lấy vợ ở huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị, đưa về nuôi và cho vào Huế học trường Pháp - Việt Đông Ba, rồi thi vào học trường Quốc học Huế. Năm 1921, học sinh lớp đệ tam của trường bãi khóa để phản đối giáo sư người Pháp bạc đãi, nhục mạ học sinh, trong số học sinh tham gia có Trần Phú.

Mùa hè năm 1922, Trần Phú đỗ đầu kỳ thi tốt nghiệp bậc thành chung. Lúc này đồng chí Trần Phú mới 18 tuổi. Thầy Võ Liêm Sơn đặt niềm tin vào người học trò yêu của mình: “Thầy mãi tới 25 tuổi mới đỗ được thành chung. Con đã đạt sớm hơn thầy nhiều. Nhưng thầy hy vọng con sẽ có con đường đi khác với con đường mòn mà lớp người như thân sinh con, như thầy, đã đi”[1].

Sau khi đỗ đầu kỳ thi thành chung ở Huế năm 1922, Trần Phú được bổ làm giáo viên trường tiểu học Cao Xuân Dục ở thành phố Vinh. Ngoài việc dạy học, đồng chí bắt đầu tham gia các hoạt động yêu nước. Trong số học sinh của Trần Phú lúc này, có Nguyễn Thị Minh Khai, về sau đã thành một cán bộ ưu tú của Đảng.

Hiệu trưởng lúc ấy là Trần Đình Thanh (tức Trần Mộng Bạch), là người có chí hướng yêu nước, nên nhanh chóng trở thành bạn tâm giao với Trần Phú. Mấy năm sau lại có thêm Hà Huy Tập cũng là người có tâm huyết, về dạy ở trường Cao Xuân Dục. Ba người bạn đồng hương Hà Tĩnh trở nên gần gũi, thân thiết, thường đi lại với Tôn Quang Phiệt, người uyên thâm Hán học, đang học tại trường Quốc học Vinh. Họ lại cùng các bạn nhà giáo Trần Văn Tăng, Ngô Đức Diễn, Phan Kiêm Huy... lập nhóm đọc sách báo bí mật nên luôn gặp nhau ở nhà thầy Thanh.

Những năm này ở Vinh đã xuất hiện một số cuộc đấu tranh của công nhân. Phong trào đấu tranh đó đã ảnh hưởng đến những người trí thức, dẫn đến việc thành lập Hội phục Việt (sau đổi tên là Hưng Nam)[2]. Đồng chí Trần Phú là một trong những hội viên đầu tiên. Đồng chí đã cùng các hội viên khác tổ chức truy điệu cụ Phan Chu Trinh, tham gia phong trào làm đơn lấy chữ ký đòi thực dân Pháp trả tự do cho cụ Phan Bội Châu, mở các lớp học ban đêm dạy chữ quốc ngữ cho người lao động trong thành phố[3].

Cuối học kỳ năm 1926, Trần Phú xin thôi dạy học và được cử sang Lào vận động công nhân vùng mỏ. Lúc này, Hội Hưng Nam được biết Nguyễn Ái Quốc từ Pháp, sang Nga rồi về Trung Quốc lập tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, nên lại cử Trần Phú đi Quảng Châu tìm hiểu và đề nghị hợp nhất hai tổ chức cách mạng trong, ngoài nước.

Đến Quảng Châu, đồng chí Trần Phú được dự lớp huấn luyện do Nguyễn Ái Quốc phụ trách. Trần Phú đã cùng với Nguyễn Ngọc Ba (người học trò cũ) được cử về hoạt động ở Nghệ An, Trung Kỳ. Đồng chí Trần Phú bí mật đi tàu thủy về Hải Phòng rồi đi xe lửa về Vinh, báo cáo với ban lãnh đạo Hội Hưng Nam về tổ chức và đường lối cách mạng mà ông đã tiếp thụ được và đề nghị Hội chuyển hướng theo đường lối mới.

Nhưng lúc này, mật thám Pháp đang ráo riết truy nã ông, nên tổ chức quyết định cử đồng chí Trần Phú trở lại Quảng Châu hoạt động. Như vậy, suốt 5 năm bền bỉ, tận tụy làm việc không biết mệt mỏi trên đất Vinh (Nghệ An), Trần Phú đã đào tạo, gieo mầm và vun đắp cho phong trào cách mạng ở Vinh - Bến Thủy một đội ngũ đông đảo các thành phần yêu nước bao gồm: Trí thức, học sinh, công nhân, nông dân, thợ thuyền. Đó là sự chuẩn bị lực lượng cho một cuộc cách mạng khi có Đảng lãnh đạo. Đó cũng chính là sự chuẩn bị cho cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh trong những năm 1930-1931 diễn ra mạnh mẽ sau này.