Những lá thư sau chiến thắng Kỷ Dậu

Mùa xuân năm 1789, quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của vua Quang Trung đánh bại quân Thanh trong chiến dịch Ngọc Hồi – Đống Đa. Một cuộc chiến lớn vừa kết thúc, nhưng đối với triều Tây Sơn, chiến thắng trên chiến trường chưa phải điểm kết thúc. Phía bắc vẫn là một đế quốc rộng lớn vừa đưa quân vào Đại Việt. Làm thế nào để ngăn một cuộc chiến mới và thiết lập lại quan hệ giữa hai bên trở thành một nhiệm vụ quan trọng. Trong công việc ấy có dấu ấn của Phan Huy Ích.

Phan Huy Ích sinh năm 1751, quê ở vùng Hà Tĩnh, sau này gia đình chuyển ra vùng Sơn Nam. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống khoa bảng và sớm bước vào con đường học hành, thi cử. Ông đỗ đạt dưới thời Lê – Trịnh và từng làm quan trước khi những biến động lớn cuối thế kỷ XVIII làm thay đổi hoàn toàn cục diện chính trị.

Đó là thời kỳ quyền lực của chính quyền Lê – Trịnh suy yếu, phong trào Tây Sơn phát triển mạnh và liên tiếp làm thay đổi tình hình đất nước. Năm 1786, quân Tây Sơn tiến ra Bắc, chính quyền họ Trịnh sụp đổ. Sau đó, những biến động tại Bắc Hà tiếp tục diễn ra và cuối năm 1788, quân Thanh tiến vào với danh nghĩa giúp vua Lê Chiêu Thống.

Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, rồi nhanh chóng tiến quân ra Bắc. Chỉ trong những ngày đầu xuân Kỷ Dậu 1789, quân Tây Sơn đánh bại lực lượng nhà Thanh. Những trận đánh tại Ngọc Hồi, Đống Đa và các khu vực xung quanh Thăng Long trở thành một trong những chiến thắng quân sự nổi bật của thời Tây Sơn.

Tuy nhiên, triều đình Tây Sơn hiểu rằng nhà Thanh vẫn sở hữu tiềm lực lớn. Nếu tiếp tục đẩy quan hệ hai nước vào tình trạng đối đầu, một cuộc chiến khác hoàn toàn có thể xảy ra. Vì vậy, sau chiến thắng quân sự, Quang Trung chủ trương nhanh chóng tiến hành hoạt động ngoại giao.

Đây là lúc những trí thức như Ngô Thì Nhậm và Phan Huy Ích phát huy vai trò. Nếu Ngô Thì Nhậm – nhân vật mình đã kể ở Bài 231 – thường được nhắc đến nổi bật trong hoạt động ngoại giao của Tây Sơn, thì Phan Huy Ích cũng là một thành viên quan trọng của đội ngũ tham gia xử lý công việc bang giao với nhà Thanh.

Những văn thư ngoại giao thời kỳ này phải giải quyết một bài toán rất khó. Tây Sơn vừa đánh tan một đạo quân nhà Thanh, nhưng đồng thời cần tránh những lời lẽ khiến triều đình Thanh cảm thấy bị thách thức đến mức phải tiếp tục đưa quân sang. Vì thế, ngoại giao trở thành một mặt trận khác sau khi tiếng súng trên chiến trường đã lắng xuống.

Triều Tây Sơn vừa thể hiện vị thế của một chính quyền đã kiểm soát đất nước, vừa tìm cách khôi phục quan hệ với nhà Thanh. Các văn thư được gửi đi liên tục, cùng với những hoạt động tiếp xúc và thương lượng. Phan Huy Ích tham gia vào công việc này bằng vốn học vấn và khả năng văn chương của một nhà nho đã trải qua nhiều năm làm quan.

Kết quả cuối cùng rất đáng chú ý. Nhà Thanh không mở một cuộc xâm lược mới để trả đũa thất bại năm 1789. Quan hệ giữa hai bên từng bước được bình thường hóa và vua Càn Long công nhận Quang Trung với tước An Nam quốc vương. Một nguy cơ chiến tranh lớn nhờ đó được đẩy lùi.

Năm 1790, triều Tây Sơn tổ chức một phái đoàn sang nhà Thanh nhân dịp mừng thọ vua Càn Long. Đây là một hoạt động ngoại giao quy mô lớn, thể hiện việc quan hệ giữa hai bên đã thay đổi rất nhiều chỉ hơn một năm sau cuộc chiến. Phan Huy Ích tham gia sứ bộ này và trực tiếp đặt chân đến Trung Quốc.

Chuyến đi giúp ông có thêm những trải nghiệm về ngoại giao và văn hóa. Những sáng tác, ghi chép của Phan Huy Ích cũng trở thành nguồn tư liệu có giá trị để tìm hiểu đời sống chính trị và văn chương trong một giai đoạn đầy biến động của lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII.

Phan Huy Ích không chỉ hoạt động trong lĩnh vực chính trị. Ông còn là một tác giả có vị trí trong lịch sử văn học Việt Nam. Các sáng tác của ông để lại dấu ấn về một trí thức sống qua sự sụp đổ của trật tự Lê – Trịnh, sự nổi lên của Tây Sơn và những thay đổi lớn đầu thời Nguyễn.

Cuộc đời ông cũng phản ánh lựa chọn của một bộ phận trí thức Bắc Hà trước phong trào Tây Sơn. Thay vì chỉ đứng bên ngoài những biến động chính trị, nhiều người đã tham gia chính quyền mới và sử dụng học vấn của mình trong các công việc quản lý, văn thư và ngoại giao. Ngô Thì Nhậm và Phan Huy Ích là hai trường hợp tiêu biểu.

Sau khi vua Quang Trung qua đời năm 1792, Tây Sơn dần suy yếu. Đến năm 1802, Nguyễn Ánh đánh bại Tây Sơn và thành lập triều Nguyễn. Phan Huy Ích cũng phải trải qua những hệ quả của sự thay đổi triều đại trước khi trở về với đời sống dạy học và trước tác.

Ông mất năm 1822. Trải qua hơn bảy mươi năm cuộc đời, Phan Huy Ích đã chứng kiến một trong những thời kỳ biến động nhất của lịch sử Việt Nam: từ những năm cuối Lê – Trịnh, phong trào Tây Sơn, chiến thắng quân Thanh cho đến khi triều Nguyễn được thành lập.

Điểm đáng nhớ nhất khi đặt Phan Huy Ích trong câu chuyện Tây Sơn là vai trò của ngoại giao sau chiến tranh. Chiến thắng Kỷ Dậu giúp bảo vệ đất nước trước quân Thanh, nhưng việc duy trì hòa bình sau chiến thắng lại cần một loại năng lực khác. Những văn thư, cuộc thương lượng và chuyến đi sứ không vang tiếng súng nhưng có ý nghĩa trực tiếp đối với việc ổn định quan hệ giữa hai quốc gia.

“Những lá thư sau chiến thắng Kỷ Dậu” vì vậy kể về phần lịch sử bắt đầu khi trận đánh đã kết thúc. Phan Huy Ích cùng những nhân vật như Ngô Thì Nhậm góp mặt trên mặt trận ngoại giao, nơi từng câu chữ phải vừa bảo vệ vị thế của đất nước vừa tránh đẩy Đại Việt vào một cuộc chiến mới. Trong những năm tháng ấy, triều Tây Sơn cho thấy rằng giữ được thành quả sau chiến thắng đôi khi không chỉ cần đến những đội quân ngoài chiến trường, mà còn cần đến những người có thể ngồi trước trang giấy và tìm một con đường đưa đất nước trở lại hòa bình.