NHỮNG LÁ THƯ VIẾT TRƯỚC GIỜ RA BIỂN

Thời kỳ lịch sử

1961–1975 – Kháng chiến chống Mỹ, Đường Hồ Chí Minh trên biển.
PHẦN I – TRƯỚC GIỜ CON TÀU RỜI BẾN

Đêm xuống rất chậm.

Ở một bến bí mật ven biển miền Bắc, một con tàu đang chuẩn bị rời bến.

Không có tiếng còi.

Không có người đưa tiễn.

Không một dòng chữ ghi rõ con tàu sẽ đi đâu.

Những kiện hàng được đưa xuống hầm.

Máy móc được kiểm tra lần cuối.

Vũ khí được sắp xếp.

Người thuyền trưởng nhìn lại hải đồ.

Thủy thủ kiểm tra từng vị trí.

Mọi thứ phải hoàn tất trước khi con tàu rời bến.

Nhưng có một việc khác mà nhiều người lính cũng phải làm trước giờ xuất phát.

Viết thư.

Một tờ giấy.

Một chiếc bút.

Một khoảng thời gian ngắn ngủi.

Có người viết cho mẹ.

Có người viết cho vợ.

Có người viết cho con.

Có người chỉ viết vài dòng:

“Con đi công tác.”

Không thể nói đi đâu.

Không thể nói bao lâu.

Không thể nói nhiệm vụ là gì.

Và càng không thể viết:

“Có thể đây là lần cuối con được viết thư cho mẹ.”

Nhưng người viết biết điều ấy.

Người nhận thư có thể không biết.

Đó chính là nỗi đau của những lá thư thời chiến.

Người gửi biết nhiều hơn người nhận.

Nhưng lại chỉ được phép nói rất ít.

5

Chú thích ảnh: Những con tàu của Đoàn 125 chuẩn bị thực hiện nhiệm vụ trên Đường Hồ Chí Minh trên biển.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Đoàn 125 Hải quân và Đường Hồ Chí Minh trên biển.

PHẦN II – NHỮNG DÒNG CHỮ KHÔNG THỂ VIẾT HẾT

Một người lính ngồi xuống.

Trước mặt là một tờ giấy.

Anh nghĩ rất lâu.

Viết:

“Mẹ kính yêu…”

Rồi dừng lại.

Có quá nhiều điều muốn nói.

Nhưng không thể viết.

Anh muốn nói rằng chuyến đi lần này nguy hiểm.

Không thể.

Muốn nói rằng con tàu sẽ đi rất xa.

Không thể.

Muốn nói rằng nếu lâu không nhận được thư—

hãy hiểu cho con.

Cũng không thể.

Bởi những con tàu không số hoạt động trong điều kiện đặc biệt bí mật. Ngay cả người thân ở nhà cũng thường không biết chính xác người lính đang ở đâu, làm nhiệm vụ gì. Chính sự bí mật ấy là một phần sống còn của tuyến vận tải. (btllang.mod.gov.vn)

Vậy nên lá thư phải trở thành một điều rất bình thường.

Một lời hỏi thăm.

Một lời dặn dò.

Một câu chuyện về quê nhà.

Có khi là:

“Mẹ giữ gìn sức khỏe.”

“Em chăm sóc các con.”

“Bao giờ xong việc anh sẽ về.”

Những câu chữ giản dị ấy lại có thể chứa cả một sự thật mà người viết không dám nói:

“Anh đang đi vào nơi có thể không trở về.”

7

Chú thích ảnh: Thư tay của người lính thời chiến – những lá thư thường mang theo tình cảm gia đình giữa hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt.

Nguồn: Tư liệu bảo tàng và lưu trữ về thư từ thời chiến.
Lưu ý: Ảnh minh họa, không phải bản gốc của một lá thư thuộc Đoàn tàu Không số.

PHẦN III – “NẾU ANH KHÔNG VỀ…”

Có những lá thư không cần viết thành lời.

Người lính chỉ cần ngồi thật lâu bên tờ giấy.

Bởi anh hiểu:

nếu chuyến đi này thất bại, lá thư sẽ trở thành một trong những thứ cuối cùng anh để lại.

Đó là một cảm giác rất lạ.

Con người đang sống.

Đang viết.

Đang nghĩ về ngày mai.

Nhưng đồng thời cũng phải chuẩn bị cho khả năng mình không còn ngày mai.

Những người lính trên Đường Hồ Chí Minh trên biển hiểu điều ấy rõ hơn ai hết.

Từ năm 1961 đến 1975, hàng nghìn chuyến tàu đã vận chuyển vũ khí, hàng hóa và cán bộ vào chiến trường. Nhiều chuyến bị địch phát hiện, truy đuổi, chiến đấu và tự hủy; nhiều cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh. (btllang.bqp.vn)

Vì vậy, với một người chuẩn bị ra biển—

cái chết không phải một khái niệm xa lạ.

Nó có thể ở phía trước.

Nhưng anh vẫn viết thư.

Có lẽ bởi con người luôn muốn để lại một thứ gì đó cho người mình yêu thương.

Không phải một lời tuyên bố.

Không phải một bài diễn văn.

Chỉ là một nét chữ.

Một cái tên.

Một câu:

“Mẹ đừng buồn.”

Và đôi khi—

chỉ vậy thôi.

6

Chú thích ảnh: Người lính viết thư về gia đình trong thời chiến – hình ảnh minh họa cho tâm thế của những cán bộ, chiến sĩ trước các chuyến công tác dài ngày.

Nguồn: Tư liệu ảnh chiến tranh Việt Nam.

PHẦN IV – DƯỚI HẦM TÀU

Con tàu đã xuống nước.

Những kiện hàng đã được xếp gọn.

Trên boong, thủy thủ đang kiểm tra lần cuối.

Dưới hầm tàu, có người tranh thủ viết nốt lá thư.

Không gian chật.

Ánh sáng yếu.

Mùi dầu máy.

Mùi gỗ.

Mùi biển.

Bên ngoài, tiếng người đi lại rất khẽ.

Không ai muốn gây chú ý.

Người lính viết thêm vài dòng.

Anh không biết lá thư có đến nơi không.

Cũng không biết khi nào người nhà mới nhận được.

Nhưng anh vẫn viết.

Bởi có những điều chỉ có thể nói với gia đình bằng chữ viết.

Anh nhớ căn nhà.

Nhớ bữa cơm.

Nhớ tiếng mẹ.

Nhớ người vợ đang chờ.

Nhớ đứa con có thể đã lớn thêm một chút kể từ lần cuối anh về.

Rồi anh gấp lá thư lại.

Cho vào phong bì.

Ghi địa chỉ.

Đặt nó vào một nơi an toàn.

Con tàu bắt đầu chuyển động.

Bến phía sau nhỏ dần.

Đất liền chìm vào bóng tối.

Và cùng lúc ấy—

một lá thư bắt đầu hành trình ngược lại.

Con tàu đi về phía Nam.

Lá thư—

nếu may mắn—

sẽ đi về phía Bắc.

Hai hành trình ngược chiều nhau.

Một hành trình mang vũ khí.

Một hành trình mang theo tình yêu.

Chú thích ảnh: Không gian bên trong những con tàu vận tải bí mật – nơi thủy thủ đoàn phải làm việc, nghỉ ngơi và chiến đấu trong những chuyến vượt biển dài ngày.

Nguồn: Tư liệu Đoàn 125 Hải quân.

PHẦN V – CON TÀU ĐI VÀO BIỂN ĐÊM

Rồi đất liền biến mất.

Chỉ còn biển.

Một con tàu nhỏ giữa không gian mênh mông.

Không đèn.

Không tín hiệu không cần thiết.

Không được để lộ vị trí.

Thủy thủ thay nhau trực.

Người thuyền trưởng theo dõi hướng đi.

Những người khác kiểm tra máy móc.

Không ai biết chuyến đi sẽ kết thúc ở đâu.

Có thể cập bến.

Có thể quay về.

Cũng có thể—

không bao giờ trở lại.

Những người đi trên tuyến đường này đã nhiều lần phải đối mặt với sự truy đuổi của máy bay và tàu chiến đối phương. Các con tàu phải cải trang, thay đổi tuyến đường và tận dụng thời tiết để tránh bị phát hiện. (mst.gov.vn)

Trong lúc ấy, ở một nơi nào đó trên đất liền—

người mẹ có thể đang chờ thư.

Người vợ có thể đang nhìn ra con đường trước nhà.

Đứa trẻ có thể đang hỏi:

“Bao giờ bố về?”

Nhưng người lính ngoài biển không thể trả lời.

Anh chỉ có thể tiếp tục đi.

Và hy vọng—

lá thư của mình sẽ đến trước khi tin dữ đến.

Chú thích ảnh: Tái hiện một chuyến tàu không số hoạt động trên biển đêm. Đây là hình ảnh minh họa.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Đường Hồ Chí Minh trên biển.

PHẦN VI – CÓ NHỮNG LÁ THƯ KHÔNG BAO GIỜ ĐẾN NƠI

Chiến tranh có một sự tàn nhẫn đặc biệt.

Không phải lá thư nào cũng đến được người nhận.

Có con tàu mất tích.

Có người hy sinh.

Có chuyến hàng không trở về.

Và có những lá thư đi theo người lính rồi mãi mãi nằm lại đâu đó.

Trong khoang tàu.

Trong túi áo.

Trong một ba lô.

Hoặc dưới đáy biển.

Những con tàu không số đã có nhiều trận chiến sinh tử. Một số tàu bị địch phát hiện và bao vây, buộc phải tự hủy để bảo vệ người, hàng hóa và bí mật của tuyến vận tải. Những người sống sót phải tìm đường vào bờ trong điều kiện cực kỳ nguy hiểm.

Trong một hoàn cảnh như thế—

một lá thư có thể trở thành di vật cuối cùng của một con người.

Người mẹ nhận được phong thư.

Nhìn nét chữ.

Nhận ra tên con.

Nhưng người viết không còn nữa.

Có lẽ mẹ sẽ đọc một lần.

Rồi lần thứ hai.

Rồi nhiều năm sau vẫn lấy ra đọc.

Bởi trong lá thư ấy—

người con vẫn còn sống.

Vẫn gọi:

“Mẹ ơi…”

Vẫn hỏi:

“Mẹ có khỏe không?”

Vẫn kể chuyện.

Vẫn cười.

Vẫn là người con ngày nào.

Chỉ có điều—

không bao giờ bước qua cánh cửa nữa.

Chú thích ảnh: Những lá thư và kỷ vật của người lính được gia đình lưu giữ sau chiến tranh.

Nguồn: Tư liệu các bảo tàng và lưu trữ về thư từ, kỷ vật chiến tranh.
Lưu ý: Không phải thư cụ thể của thủy thủ Đoàn tàu Không số.

PHẦN VII – NGƯỜI Ở LẠI VÀ NGƯỜI RA ĐI

Ở quê nhà, cuộc sống vẫn tiếp tục.

Người mẹ vẫn nấu cơm.

Người vợ vẫn chăm con.

Những đứa trẻ vẫn lớn lên.

Nhưng mỗi lần có người đưa thư đi qua—

cả nhà lại nhìn ra.

Có thư không?

Có tin gì không?

Một lá thư đến có thể làm cả căn nhà vui lên.

Một phong thư không đến—

lại khiến người ta lo lắng.

Nhưng chiến tranh kéo dài.

Tháng này qua tháng khác.

Năm này qua năm khác.

Nhiều gia đình phải sống với một câu hỏi không có lời giải:

“Anh ấy đang ở đâu?”

Đó cũng là một dạng hy sinh.

Người ra đi hy sinh trên chiến trường.

Người ở lại hy sinh trong chờ đợi.

Với những gia đình có người đi trên Đường Hồ Chí Minh trên biển, sự bí mật của nhiệm vụ khiến họ càng khó biết được người thân đang ở đâu.

Không phải vì người lính không muốn nói.

Mà bởi anh không được phép nói.

Đó là cái giá của nhiệm vụ.

Và cũng là lý do những lá thư ngắn ngủi trở nên quý giá.

Một câu hỏi thăm.

Một lời dặn.

Một chữ ký.

Đôi khi là tất cả những gì người ở nhà có thể giữ lại.

Chú thích ảnh: Gia đình người lính trong thời chiến – những người ở hậu phương chờ tin từ người thân ngoài chiến trường.

Nguồn: Tư liệu ảnh chiến tranh Việt Nam.

PHẦN VIII – NHỮNG LÁ THƯ KHÔNG CÓ DÒNG ĐỊA CHỈ

Một điều rất đặc biệt của những người làm nhiệm vụ bí mật là:

đôi khi ngay cả địa chỉ cũng không thể nói thật.

Không phải:

“Anh đang ở đâu?”

Mà chỉ có:

“Anh vẫn khỏe.”

Không phải:

“Anh đang trên tàu.”

Mà chỉ:

“Công việc vẫn bình thường.”

Không phải:

“Anh đang trên đường vào Nam.”

Mà chỉ:

“Bao giờ xong nhiệm vụ anh sẽ về.”

Những câu chữ ấy có thể khiến người đọc bình thường thấy quá đơn giản.

Nhưng với một người lính đang làm nhiệm vụ bí mật—

đó có thể là cách duy nhất để vừa gửi tình cảm về nhà, vừa bảo vệ nhiệm vụ.

Một lá thư không nói hết sự thật.

Nhưng lại nói được điều quan trọng nhất:

“Anh vẫn nhớ nhà.”

Và có lẽ người nhận cũng hiểu.

Họ không hỏi thêm.

Bởi họ biết người thân của mình đang làm một công việc mà không thể kể.

Đó là sự im lặng của cả hai phía.

Một người im lặng vì nhiệm vụ.

Một người im lặng vì thương.

Chú thích ảnh: Những phong thư và thư tay thời chiến – những vật nhỏ bé nhưng mang giá trị tinh thần đặc biệt đối với người lính và gia đình.

Nguồn: Tư liệu bảo tàng, lưu trữ về thư từ thời chiến.

LỜI KẾT – LÁ THƯ Ở LẠI SAU CHUYẾN TÀU

Đường Hồ Chí Minh trên biển là một câu chuyện lớn.

Người ta nhớ đến những con tàu.

Những chuyến hàng.

Những trận chiến.

Những con tàu tự hủy.

Những người đã hy sinh.

Nhưng phía sau những câu chuyện ấy còn có một thứ rất nhỏ:

một lá thư.

Một tờ giấy mỏng.

Một nét chữ.

Một cái tên.

Một lời hỏi thăm.

Có lá thư đến nơi.

Có lá thư không bao giờ đến.

Có lá thư được người mẹ giữ suốt cả đời.

Có lá thư được người vợ gấp lại rồi đặt vào chiếc hộp nhỏ.

Có lá thư nằm đâu đó dưới đáy biển cùng người đã viết nó.

Và có những lá thư mà chúng ta không bao giờ biết chính xác đã được viết ở đâu.

Bởi những người trên tàu không số không được phép để lại nhiều dấu vết.

Họ đi trong im lặng.

Chiến đấu trong im lặng.

Hy sinh trong im lặng.

Và nhiều khi—

yêu thương cũng phải viết trong im lặng.

Nếu một ngày nào đó, đứng trước biển và nhìn ra khoảng nước mênh mông, hãy thử nghĩ về những con tàu nhỏ từng đi qua nơi ấy.

Có thể trên một con tàu nào đó, nhiều thập niên trước, một người lính đã ngồi dưới ánh đèn yếu ớt, viết:

“Mẹ kính yêu…”

Anh viết tiếp.

Rồi gấp lá thư lại.

Đặt nó vào túi.

Và bước lên boong.

Con tàu rời bến.

Anh đi về phía biển.

Còn lá thư—

đi về phía đất liền.

Hai hành trình ngược chiều.

Nhưng cùng mang theo một điều:

nỗi nhớ của một người lính dành cho quê nhà.

Chú thích ảnh: Biển Việt Nam và các công trình tưởng niệm Đường Hồ Chí Minh trên biển – nơi nhắc nhớ về những thế hệ cán bộ, chiến sĩ đã vượt biển chi viện chiến trường.

Nguồn: Tư liệu lịch sử Đường Hồ Chí Minh trên biển; Quân chủng Hải quân.