Những mái hầm nhỏ trong ký ức một thời chiến tranh

Trong những năm chiến tranh, khi Gio Linh trở thành một trong những vùng đất chịu nhiều bom đạn, những chiếc hầm trú ẩn đã trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của người dân. Từ những làng quê ven sông Bến Hải đến những vùng cát trắng, đồng ruộng, xóm làng, hầu như gia đình nào cũng phải tìm cách tạo cho mình một nơi trú ẩn an toàn. Những chiếc hầm nhỏ bé ấy không chỉ giúp người dân vượt qua những trận bom đạn mà còn trở thành chứng nhân lặng lẽ của một thời kỳ lịch sử đầy gian khổ.

Khi chiến tranh ngày càng ác liệt, việc đào hầm trở thành công việc quan trọng đối với mỗi gia đình. Người lớn tranh thủ đào hầm bên nhà, dưới lòng đất hoặc những vị trí phù hợp để có thể nhanh chóng trú ẩn khi có tiếng bom, tiếng pháo. Có những chiếc hầm được đào ngay trong khuôn viên gia đình, có nơi nhiều nhà cùng sử dụng một hầm chung. Đất đào lên được gia cố, che chắn để tạo thành nơi trú ẩn cho người già, phụ nữ và trẻ em.

Những chiếc hầm không lớn, nhưng trong đó chứa cả cuộc sống của một gia đình.

Mỗi khi nghe tiếng máy bay hoặc tiếng pháo từ xa, người lớn vội gọi trẻ nhỏ xuống hầm. Những người mẹ ôm con, người già được dìu xuống trước. Trong ánh sáng lờ mờ, mọi người ngồi sát bên nhau, chờ tiếng bom đạn qua đi. Có những đứa trẻ sinh ra và lớn lên trong chiến tranh đã quá quen với hình ảnh chiếc hầm đến mức coi đó là một phần của cuộc sống.

Có những ngày bom đạn kéo dài, người dân phải ở dưới hầm trong thời gian lâu hơn dự kiến. Bữa cơm có khi được chuẩn bị sẵn để mọi người có thể ăn ngay trong lúc trú ẩn. Nước uống, một ít lương thực và những vật dụng cần thiết luôn được đặt gần nơi trú ẩn. Những chiếc hầm vì thế không chỉ là nơi tránh bom mà còn là nơi bảo vệ cuộc sống của cả gia đình trong những thời điểm nguy hiểm nhất.

Ở nhiều làng quê, việc đào hầm không chỉ là công việc riêng của từng nhà. Hàng xóm cùng giúp nhau đào, gia cố và sửa chữa hầm. Người có kinh nghiệm hướng dẫn người chưa biết cách làm. Gia đình nào có người già, trẻ nhỏ hoặc phụ nữ mang thai được bà con quan tâm, hỗ trợ. Trong gian khó, tinh thần làng xóm càng trở nên gắn bó.

Đặc biệt, những chiếc hầm còn gắn với hình ảnh của người phụ nữ Gio Linh. Khi bom đạn xảy ra, họ vừa bảo vệ con nhỏ, vừa chăm sóc người già, vừa lo lương thực và những công việc gia đình. Có những người mẹ dù rất sợ hãi vẫn cố gắng bình tĩnh để trấn an con. Những lời dặn dò giản dị của mẹ trong căn hầm nhỏ đã trở thành ký ức theo suốt cuộc đời của nhiều người.

Không chỉ bảo vệ người dân, trong một số hoàn cảnh, những nơi trú ẩn còn trở thành chỗ che chở tạm thời cho cán bộ, bộ đội và những người đang làm nhiệm vụ. Người dân tìm cách bảo vệ những người đang hoạt động giữa vùng chiến sự, thể hiện tinh thần quân dân gắn bó trong những năm tháng khó khăn.

Sau mỗi trận bom, khi tiếng động cơ và tiếng pháo tạm lắng, người dân lại từ hầm bước ra. Việc đầu tiên thường là kiểm tra người thân, nhà cửa và tìm cách khắc phục những thiệt hại. Nếu nhà bị hư hỏng thì sửa lại, nếu ruộng bị ảnh hưởng thì tìm cách khôi phục. Cuộc sống cứ thế tiếp diễn giữa những lần trú ẩn và những giờ phút lao động.

Điều đáng nhớ là những chiếc hầm ấy không chỉ lưu giữ nỗi sợ hãi của chiến tranh. Trong nhiều ký ức, đó còn là nơi con người sống gần nhau hơn. Những gia đình cùng trú chung một hầm có thể chia sẻ với nhau bữa cơm, câu chuyện về quê hương, động viên nhau vượt qua những giờ phút căng thẳng. Trẻ nhỏ chơi đùa khi yên tiếng súng; người lớn kể chuyện để các em bớt lo sợ.

Rồi chiến tranh kết thúc.

Những chiếc hầm dần không còn cần thiết. Người dân lấp hầm, san đất, dựng lại nhà cửa và trở về với cuộc sống bình thường. Nhưng có những chiếc hầm vẫn được giữ lại như dấu tích lịch sử, nhắc nhở các thế hệ sau về những năm tháng mà người dân Gio Linh đã phải sống dưới bom đạn.

Ngày nay, đứng giữa những làng quê đã đổi thay, thật khó hình dung rằng dưới những mảnh đất bình yên ấy từng có những căn hầm nhỏ, nơi bao thế hệ người dân đã trú ẩn, chờ đợi và bảo vệ nhau. Những chiếc hầm không cao lớn, không phải là những công trình đồ sộ, nhưng chúng chứa đựng câu chuyện về sự sống, tình gia đình và nghị lực của con người trong chiến tranh.

Nhìn lại lịch sử, có thể nói những chiếc hầm trú bom đạn chính là hình ảnh rất chân thực về cuộc sống của người dân Gio Linh trong chiến tranh. Chúng cho thấy chiến tranh không chỉ diễn ra ở những trận địa, mà còn đi sâu vào từng mái nhà, từng gia đình, từng cuộc đời.

Nếu những trận địa là nơi người lính chiến đấu để bảo vệ quê hương, thì những chiếc hầm là nơi người dân bảo vệ sự sống của mình và của những người thân yêu.

Và hôm nay, khi những đứa trẻ Gio Linh được lớn lên trong hòa bình, những chiếc hầm năm xưa trở thành lời nhắc nhở giản dị nhưng sâu sắc: hãy biết trân trọng cuộc sống bình yên, bởi phía sau sự bình yên ấy là những năm tháng mà cha ông đã phải sống, chiến đấu và hy sinh để giành lấy.