Những năm tháng đèn sách

Lần theo những tư liệu cũ về tuổi thơ của Phan Bội Châu, tôi thường hình dung một cậu bé xứ Nghệ lớn lên giữa không gian của những mái nhà tranh, tiếng đọc sách ê a và những trang sách Nho học đã ngả màu thời gian. Đó là những năm tháng mà con đường học vấn đối với một đứa trẻ không chỉ để tìm chữ nghĩa, mà còn là con đường để rèn mình, lập thân và nuôi chí.

Phan Văn San, sau này lấy hiệu là Phan Bội Châu, sinh năm 1867 tại làng Đan Nhiễm, huyện Nam Đàn, Nghệ An. Từ nhỏ, ông đã được gia đình chú trọng việc học. Cha ông, Phan Văn Phổ, vốn là một nhà Nho và làm nghề dạy học, nên việc đọc sách, học chữ sớm trở thành một phần tự nhiên trong đời sống của cậu bé San.

Theo những câu chuyện được lưu truyền về thời niên thiếu của ông, San là một đứa trẻ thông minh, ham học và có trí nhớ đặc biệt. Cậu không chỉ học thuộc lòng sách vở mà còn sớm bộc lộ khả năng suy nghĩ và ứng đối. Những trang sách thánh hiền đối với cậu không phải chỉ là những câu chữ cần ghi nhớ, mà dần trở thành những điều để suy ngẫm về con người và cuộc đời.

Tuổi học trò của Phan Bội Châu cũng không tách rời hoàn cảnh đất nước. Khi ấy, xã hội Việt Nam đang trải qua những biến động lớn. Đất nước mất dần chủ quyền, triều đình đứng trước sức ép của thực dân Pháp, còn đời sống nhân dân ngày càng cơ cực. Những biến động ấy, theo thời gian, đã đi vào nhận thức của người thanh niên xứ Nghệ.

Có lẽ chính vì thế mà việc học của Phan Bội Châu sớm mang một sắc thái khác. Ông học kinh sử, văn chương, nhưng trong tâm trí không chỉ có chuyện công danh. Những câu chuyện về các bậc trung thần, những trang sử nói về vận nước và khí tiết của người quân tử dần trở thành những bài học có sức lay động mạnh mẽ.

Người đời sau thường nhớ đến Phan Bội Châu như một nhà yêu nước, một chí sĩ suốt đời bôn ba tìm đường cứu nước. Nhưng trước khi trở thành người hoạt động cách mạng, ông cũng từng là một cậu học trò ngồi dưới ngọn đèn dầu, miệt mài với sách vở.

Đèn dầu khi ấy không sáng như những ngọn đèn điện của hôm nay. Nhưng trong căn nhà nhỏ, ánh sáng yếu ớt ấy vẫn đủ soi lên những trang sách và khuôn mặt của một người học trò đang nuôi chí. Nếu nhìn từ góc độ của người sưu tầm lịch sử, tôi cho rằng hình ảnh ấy rất đáng nhớ: một con người làm nên những việc lớn thường bắt đầu từ những năm tháng rất bình thường — những đêm dài đọc sách, những buổi học chữ và những lần nghiền ngẫm từng câu văn, từng trang sử.

Những năm tháng đèn sách ấy đã đặt nền móng cho một Phan Bội Châu của những năm về sau. Chữ nghĩa cho ông tri thức; lịch sử cho ông những bài học về mất còn của dân tộc; còn gia đình và quê hương xứ Nghệ trao cho ông một nền tảng tinh thần mạnh mẽ.

Nhìn lại cuộc đời ông từ những tư liệu còn lưu giữ, tôi càng thấy rõ rằng con đường cứu nước của Phan Bội Châu không xuất hiện đột nhiên. Nó được hình thành từng bước, từ trong gia đình, trong những năm tháng học hành và trong những suy nghĩ của một người trẻ chứng kiến cảnh nước mất, nhà tan.

Và có lẽ, chính dưới ánh đèn của những đêm học năm xưa, một ngọn lửa khác cũng đã âm thầm được thắp lên — ngọn lửa của chí làm trai và lòng thương nước.