Những ngày thiếu lương đến cùng cực

khi lần giở những trang sử về nghĩa quân Lam Sơn ở núi Chí Linh, tôi luôn dừng lại thật lâu trước những ngày thiếu lương đến cùng cực. Đó không còn là sự thiếu thốn thông thường của một đội quân trong chiến tranh, mà là thử thách khắc nghiệt đến tận giới hạn chịu đựng của con người.

Sau nhiều tháng bị quân Minh bao vây và truy kích, nguồn tiếp tế gần như bị cắt đứt. Những kho lương ít ỏi của nghĩa quân đã cạn dần. Ban đầu còn có gạo độn với ngô, rồi đến cháo loãng, sau nữa chỉ còn rau rừng, măng non và những củ cây đào được trên sườn núi.

Tôi hình dung buổi sáng ở Chí Linh phủ đầy sương lạnh. Trong doanh trại, chiếc nồi lớn từng dùng để nấu cơm cho cả toán quân giờ chỉ còn ít nước sôi với vài nắm lá rừng. Người phụ trách lương thực đi từng nhóm, chia phần nhỏ đến mức khó gọi là một bữa ăn. Có người nhận phần của mình rồi lặng lẽ nhường cho đồng đội đang sốt cao.

Điều khiến tôi xúc động nhất là sự im lặng của nghĩa quân trong những ngày ấy. Không còn những câu chuyện rộn ràng bên bếp lửa. Ai nấy đều giữ sức, nói ít hơn, bước đi chậm hơn. Những gương mặt hốc hác, đôi mắt trũng sâu vì đói và mất ngủ hiện lên trong trí tưởng tượng của tôi mỗi khi đọc đến giai đoạn này.

Nguyễn Trãi chắc hẳn đã chứng kiến tất cả. Từ một người xuất thân khoa bảng, quen với sách vở và đời sống trí thức, ông phải sống giữa cảnh đói rét cùng nghĩa quân. Tôi thường nghĩ chính những ngày ấy đã giúp ông hiểu sâu sắc hơn nỗi khổ của dân chúng trong thời chiến. Cái đói không còn là khái niệm trong lời văn, mà là cảm giác cồn cào trong bụng, là bước chân run rẩy trên đường núi, là ánh mắt người đồng đội cố giấu sự kiệt sức.

Có những ngày mưa rừng kéo dài, củi ướt không cháy nổi. Nghĩa quân ngồi co ro dưới mái lá dột, bụng đói mà vẫn phải giữ im lặng để tránh bị phát hiện. Ngoài kia quân Minh tiếp tục lùng sục, còn trong rừng sâu, từng hạt gạo trở nên quý như vàng.

Tôi đặc biệt nhớ đến hình ảnh mà nhiều nhà nghiên cứu thường nhắc khi nói về tinh thần Lam Sơn: Lê Lợi không giữ phần ăn riêng cho mình. Ông cùng chịu đói với quân sĩ. Trong những hoàn cảnh như thế, sự chia sẻ của người đứng đầu có giá trị hơn mọi lời hiệu triệu.

Nhiều cuộc khởi nghĩa trong lịch sử đã tan rã vì thiếu lương. Con người khi bị đẩy đến cùng cực rất dễ tuyệt vọng. Nhưng điều kỳ lạ của Lam Sơn là càng thiếu thốn, tình nghĩa giữa những người trong hàng ngũ càng bền chặt. Họ chia nhau từng củ măng, từng bát cháo loãng, từng ngụm nước suối.

Khi nhìn lại chặng đường ấy, tôi hiểu rằng chiến thắng của Lam Sơn không chỉ được tạo nên bởi mưu lược hay chiến trận. Nó còn được tạo nên bởi khả năng chịu đựng phi thường của những con người bình thường.

Và có lẽ, trong ký ức của Nguyễn Trãi, những ngày thiếu lương đến cùng cực ấy không phải là những ngày đáng xấu hổ của thất bại, mà là những ngày ông nhìn thấy rõ nhất sức mạnh thật sự của nghĩa quân: khi không còn gì trong tay, họ vẫn còn niềm tin vào nhau và vào ngày Đại Việt sẽ được hồi sinh.