Những người dân biến quê hương thành trận địa
Ông Hoàng Đức Quân, sinh năm 1923, trú tại thôn 5, xã Chân Mộng từng kể: “Năm 1947, 24 tuổi, tham gia tích cực vào công tác của Đoàn Thanh niên Cứu quốc, tôi thường đến từng nhà tuyên truyền cho bà con đường lối kháng chiến của Đảng, vận động bà con giữ bí mật... Học tập chính trị, chúng tôi được biết, thực dân Pháp đang ráo riết thực hiện các cuộc tấn công lớn trên chiến trường Bắc Bộ. Do đó, theo chỉ thị của cấp trên, chúng tôi củng cố lại tổ chức, phối hợp với các lực lượng tích cực chuẩn bị kháng chiến.Thanh niên chúng tôi càng không nề hà việc gì, từ đi phá đường giao thông, cắm chông cản đường hành quân của địch, cùng bộ đội xây dựng trận địa giả, làm thủy lôi giả đến làm nhiệm vụ tuần tra, canh gác, trinh sát, làm công tác nghi binh và sẵn sàng phối hợp chiến đấu. Đặc biệt, quân dân ta rất khẩn trương làm hai kè trên sông Lô ở Sóc Đăng (Đoan Hùng) và bến Cóc (Trị Quận, Phù Ninh) để cản tàu chiến địch. Tinh thần chiến đấu chống thực dân Pháp lên cao hừng hực!”.
Còn với cựu chiến binh Phan Văn Đức, sinh năm 1928, trú ở phường Việt Trì thì trận đánh lịch sử trên sông Lô ngày 24-10-1947 vẫn như còn vang vọng theo năm tháng. Ông nhớ lại: “Khoảng 12 giờ ngày 24-10-1947, đoàn tàu chiến của địch từ Tuyên Quang đang xuôi dòng thì lọt vào trận địa phục kích của ta ở Đoan Hùng. Lập tức hiệu lệnh chiến đấu được phát ra, tiếng trống, tiếng kẻng, tiếng chuông nhà thờ rung lên liên hồi giục giã xen lẫn tiếng nổ vang trời của các loại súng đạn. Cùng lúc đó, lửa khói ở trận địa giả bốc lên nghi ngút. Ngay những loạt đạn đầu, pháo binh ta đã bắn chìm một chiếc tàu địch. Đoàn tàu địch hốt hoảng chạy tản ra hai bên dòng sông, vào đúng tầm bắn của ta. Khẩu đội pháo bắn liền 3 phát đều trúng tàu địch làm đạn dự trữ trên tàu nổ tung tóe, nhiều tên địch hoảng hốt nhảy ào xuống sông”.
Cả một khúc sông mịt mù khói lửa. Dưới làn bom đạn của máy bay và tàu chiến địch, quân và dân ta vẫn giữ vững trận địa, anh dũng chiến đấu. Kết quả ta đã tiêu diệt hơn 300 tên giặc, bắn chìm 2 tàu chiến, bắn bị thương 2 chiếc khác, bắn rơi 1 thủy phi cơ, thu 1 khẩu pháo 105mm, 10 súng cối, hàng trăm súng các loại và hàng nghìn tấn đạn dược.
Sau thất bại ở Đoan Hùng ngày 24-10-1947, giặc Pháp buộc phải rút khỏi Tuyên Quang. Ngày 24-11-1947, cánh quân giặc rút theo đường sông Lô về đến Đoan Hùng, bất ngờ, một chiếc tàu chiến trúng thủy lôi của ta bị xé làm đôi chìm nhanh xuống đáy sông chôn theo khoảng 100 tên giặc, phần lớn là sĩ quan tham mưu và nhân viên kỹ thuật. Những chiếc còn lại mở đường máu thoát thân, nhưng về đến bến Cóc bị mắc kè, bộ đội và du kích đã mai phục sẵn bắn đắm 2 ca nô. Trong khi đó, cánh quân rút theo đường bộ cũng bị chặn đánh tơi bời suốt từ Tuyên Quang về Phú Thọ. Đến địa bàn Phù Ninh, địch bị trúng địa lôi của ta, 50 tên giặc và 18 con ngựa đã bị loại khỏi vòng chiến đấu. Bộ đội và du kích xã Đông Quan còn chặn đánh địch ở cống Tiên Du, Vũng Gáo, chùa Nghè diệt 13 tên địch... (theo Lịch sử Quân sự tỉnh Phú Thọ (1945-2025).
Hai trận chiến đấu thắng lợi trên tuyến sông Lô cách nhau vừa tròn 1 tháng đã cho thấy sự phối hợp, hiệp đồng ăn ý của các LLVT, đặc biệt thể hiện nghệ thuật quân sự tài tình, hiệp đồng chiến đấu của quân dân Phú Thọ với bộ đội chủ lực, lập các trận địa nghi binh, đánh địch vào lúc chúng cứu nguy cho nhau và đánh quyết liệt khi địch rút lui không còn khí thế hung hăng như lúc tấn công, góp phần quan trọng vào Chiến thắng Việt Bắc Thu-Đông năm 1947.
