NHỮNG NGƯỜI DÂN QUÂN VĂN QUAN: CHUYỂN ĐẠN GIỮA LÀN PHÁO THÁNG 2/1979

NHỮNG NGƯỜI DÂN QUÂN VĂN QUAN: CHUYỂN ĐẠN GIỮA LÀN PHÁO THÁNG 2/1979

Giữa những ngày chiến sự ác liệt trên mặt trận Lạng Sơn tháng 2/1979, bên cạnh những người lính trực tiếp chiến đấu còn có những người dân quân âm thầm thực hiện nhiệm vụ tiếp đạn. Một bức ảnh do phóng viên Hà Việt của Thông tấn xã Việt Nam ghi lại ngày 27/2/1979 đã lưu giữ hình ảnh dân quân Văn Quan vừa bám trụ chiến đấu, vừa vận chuyển đạn đến trận địa pháo binh. Đó là một lát cắt chân thực về sức mạnh của chiến tranh nhân dân, nơi những con người bình dị đã góp phần bảo vệ từng tấc đất quê hương.

Những ngày tháng Hai lịch sử

Rạng sáng 17/2/1979, quân Trung Quốc mở cuộc tiến công quy mô lớn trên toàn tuyến biên giới phía Bắc Việt Nam. Tại Lạng Sơn, các hướng Đồng Đăng, Văn Lãng, Cao Lộc và Lộc Bình nhanh chóng trở thành những địa bàn giao tranh quyết liệt.

Pháo binh, xe tăng và bộ binh được đối phương sử dụng trong các đợt tiến công. Trước tình hình đó, bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, công an vũ trang và dân quân tự vệ Việt Nam kiên cường tổ chức phòng ngự, đánh trả, giữ vững những vị trí quan trọng.

Cuộc chiến không chỉ diễn ra ở các điểm cao hay những trận địa được ghi trên bản đồ quân sự. Phía sau tuyến chiến đấu là một cuộc chạy đua không kém phần khẩn trương: chuyển đạn, tiếp tế lương thực, cứu chữa thương binh và bảo đảm những nhu cầu thiết yếu cho bộ đội.

Văn Quan, một huyện miền núi của tỉnh Lạng Sơn thời điểm đó, nằm về phía tây nam của tỉnh, trên địa bàn có địa hình đồi núi xen kẽ thung lũng, nhiều đường đi bị chia cắt bởi núi đá và khe suối. Trong điều kiện chiến tranh, những đặc điểm địa hình ấy khiến việc vận chuyển vật chất phục vụ chiến đấu thêm khó khăn.

Đối với các trận địa pháo binh, đạn dược phải được đưa đến đúng nơi, đúng lúc. Một trận địa có thể vẫn giữ được lực lượng và khí tài, nhưng nếu thiếu đạn thì khả năng chi viện hỏa lực sẽ bị hạn chế.

Bởi vậy, việc tổ chức tiếp đạn không đơn thuần là công việc vận chuyển. Đó là một bộ phận quan trọng của hoạt động bảo đảm chiến đấu.

Bức ảnh ngày 27/2/1979 và những con người không được ghi tên

Ảnh tư liệu 1: Dân quân và nhân dân địa phương Văn Quan, Lạng Sơn, tham gia vận chuyển đạn phục vụ bộ đội trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, ngày 27/2/1979. Ảnh: Hà Việt – TTXVN.

Trong kho ảnh lịch sử của Thông tấn xã Việt Nam, có một tư liệu đặc biệt về dân quân Văn Quan, được chụp ngày 27/2/1979.

Theo chú thích gốc, lực lượng dân quân nơi đây vừa bám trụ chiến đấu, vừa tổ chức vận chuyển đạn kịp thời đến trận địa, phục vụ bộ đội pháo binh đánh trả quân xâm lược.

Chỉ một thông tin ngắn gọn nhưng chứa đựng nhiều điều đáng suy ngẫm.

Ngày 27/2, cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới đã bước sang ngày thứ mười một. Những trận giao tranh trên mặt trận Lạng Sơn vẫn diễn ra căng thẳng. Trong hoàn cảnh đó, việc tiếp tế cho lực lượng phía trước có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Bức ảnh không ghi lại một lễ xuất quân trang trọng, cũng không cho biết tên tuổi từng người tham gia. Những nhân vật xuất hiện trong khuôn hình chỉ được giới thiệu chung là dân quân và nhân dân địa phương.

Nhưng chính sự bình dị ấy lại làm nên giá trị của tư liệu.

Họ không được lưu danh bằng một chiến công riêng biệt. Điều còn lại là hành động cụ thể: bám trụ, tổ chức vận chuyển và đưa đạn đến nơi bộ đội cần.

Tấm ảnh cũng gợi lên một thực tế của chiến tranh bảo vệ Tổ quốc: những công việc bình thường nhất trong đời sống có thể trở thành nhiệm vụ đặc biệt quan trọng khi đất nước đứng trước thử thách.

Người nông dân quen với ruộng nương, đường núi có thể trở thành người vận chuyển vật chất cho trận địa. Những người dân sống trong vùng chiến sự vừa phải lo bảo vệ gia đình, vừa tham gia những nhiệm vụ chung của địa phương.

Cho đến nay, những tư liệu công khai được đối chiếu chưa xác định cụ thể danh sách dân quân tham gia, số chuyến vận chuyển hoặc khối lượng đạn được đưa tới trận địa trong ngày 27/2 tại Văn Quan.

Điều đã được xác nhận là hoạt động ấy thực sự diễn ra và được phóng viên chiến trường ghi nhận ngay trong thời gian chiến sự.

Những chuyến đạn phía sau trận địa

Trong chiến tranh, người ta thường nhớ đến tiếng pháo khai hỏa, những cuộc phản kích và các vị trí được giành lại sau giao tranh. Ít ai hình dung đầy đủ những công việc cần thiết để một trận địa duy trì được sức chiến đấu.

Đạn dược không tự đến với khẩu pháo.

Phía sau mỗi đợt hỏa lực là cả một quá trình bảo đảm vật chất, từ kho chứa, tuyến vận tải đến khâu tiếp nhận và phân phối tại trận địa. Khi chiến sự diễn ra, quá trình ấy phải thích ứng liên tục với tình hình thực tế.

Các tài liệu tổng kết của ngành Hậu cần Quân đội cho biết, trong những ngày đầu chiến tranh biên giới phía Bắc năm 1979, nhiều tuyến vận chuyển gặp khó khăn do giao thông chưa được chuẩn bị đầy đủ và đối phương tiến công vào cả những khu vực phía sau. Một số cơ sở hậu cần phải điều chỉnh vị trí, tổ chức lại việc cung cấp vật chất cho các đơn vị chiến đấu.

Trong hoàn cảnh đó, hậu cần địa phương và sự hỗ trợ của nhân dân giữ vai trò đáng kể. Theo tổng kết của ngành Hậu cần, các địa phương ở những vùng chiến sự đã huy động tại chỗ gần 500 tấn vật chất phục vụ bộ đội trong thời gian ngắn. Đây là số liệu chung của nhiều địa phương, không phải thành tích riêng của Văn Quan.

Hoạt động của dân quân Văn Quan ngày 27/2 cần được đặt trong bối cảnh ấy.

Việc họ tổ chức chuyển đạn cho bộ đội pháo binh cho thấy sự phối hợp giữa lực lượng vũ trang địa phương với đơn vị chiến đấu. Dân quân không chỉ thực hiện nhiệm vụ tự vệ tại chỗ mà còn trực tiếp tham gia bảo đảm khả năng chiến đấu cho lực lượng phía trước.

Giá trị của những chuyến đạn không chỉ nằm ở trọng lượng vật chất được vận chuyển.

Điều quan trọng hơn là sự kịp thời.

Đạn đến chậm có thể ảnh hưởng đến thời điểm chi viện hỏa lực. Ngược lại, việc bảo đảm nguồn đạn liên tục giúp trận địa duy trì khả năng đánh trả, hỗ trợ các đơn vị đang chiến đấu.

Vì thế, trong thế trận phòng thủ, người chuyển đạn cũng góp phần tạo nên sức mạnh của người trực tiếp cầm súng.

Bám trụ chiến đấu – sức mạnh của những người dân bình dị

Ảnh tư liệu 2: Chốt dân quân chiến đấu chống quân Trung Quốc xâm lược trên địa bàn Lạng Sơn – Cao Bằng, tháng 2/1979. Ảnh: Trần Mạnh Thường. Hình ảnh minh chứng cho vai trò của lực lượng dân quân trong cuộc chiến, không phải riêng đơn vị Văn Quan.

Một trong những đặc điểm nổi bật của cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979 là sự tham gia rộng rãi của lực lượng vũ trang và nhân dân tại chỗ.

Dân quân tự vệ vừa phối hợp chiến đấu, vừa canh gác, bảo vệ địa bàn, hỗ trợ sơ tán nhân dân và tham gia các nhiệm vụ phục vụ chiến đấu.

Ở nhiều nơi, các lực lượng này đã thể hiện khả năng bám trụ kiên cường trong điều kiện hết sức khó khăn.

Theo kho ảnh của Thông tấn xã Việt Nam, tại xã Mẫu Sơn, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn, dân quân địa phương từng bám trụ suốt bảy ngày đêm, vận chuyển hàng chục tấn đạn dược và lương thực tiếp tế cho bộ đội. Đây là một hoạt động khác với sự kiện ở Văn Quan, nhưng cùng phản ánh vai trò to lớn của lực lượng dân quân trong bảo đảm chiến đấu.

Từ Mẫu Sơn đến Văn Quan, những tư liệu ấy cho thấy cuộc chiến bảo vệ biên giới không chỉ dựa vào sức mạnh của các đơn vị quân đội mà còn có sự đóng góp của đông đảo nhân dân.

Trong hoàn cảnh chiến tranh, sức mạnh ấy được hình thành từ những hành động rất cụ thể.

Có người trực tiếp chiến đấu trên điểm cao. Có người bảo vệ đường đi, giữ liên lạc. Có người tham gia cứu chữa thương binh. Có người đưa lương thực, đạn dược đến những nơi đang cần chi viện.

Mỗi công việc khác nhau về tính chất nhưng đều hướng tới mục tiêu chung: giữ vững khả năng chiến đấu và bảo vệ quê hương.

Với dân quân Văn Quan, tư liệu ngày 27/2/1979 đặc biệt đáng quý bởi nó ghi lại sự kết hợp giữa hai nhiệm vụ: bám trụ chiến đấu và tổ chức tiếp đạn.

Điều đó cho thấy trong điều kiện chiến sự, ranh giới giữa người chiến đấu và người phục vụ chiến đấu không phải lúc nào cũng tách biệt.

Một người dân quân có thể phải đảm nhận nhiều nhiệm vụ tùy yêu cầu thực tế. Tinh thần trách nhiệm, sự hiểu biết địa bàn và khả năng phối hợp với bộ đội trở thành những yếu tố quan trọng.

Không phải chiến công nào cũng được ghi nhận bằng một trận đánh lớn. Đôi khi, sự đóng góp nằm ở việc thực hiện đầy đủ một nhiệm vụ tưởng như thầm lặng.

Khi lịch sử được lưu giữ bằng một khuôn hình

Giá trị đặc biệt của bức ảnh dân quân Văn Quan nằm ở tính xác thực của thời điểm ghi nhận.

Đó không phải hình ảnh phục dựng nhiều năm sau chiến tranh mà là tư liệu được phóng viên Hà Việt chụp trong tháng 2/1979, khi cuộc chiến đang diễn ra.

Qua nhiều thập niên, hình ảnh ấy tiếp tục xuất hiện trong các chuyên đề ảnh lịch sử của Thông tấn xã Việt Nam và được giới thiệu trên trang thông tin của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Sự hiện diện của bức ảnh trong những tư liệu lưu trữ giúp hậu thế biết rằng tại Văn Quan, ngày 27/2/1979, đã có những người dân quân vừa bám trụ, vừa tham gia vận chuyển đạn phục vụ pháo binh.

Tuy nhiên, một bức ảnh dù quý giá đến đâu cũng không thể trả lời mọi câu hỏi của lịch sử.

Không thể chỉ từ khuôn hình mà xác định chính xác tuyến đường vận chuyển dài bao nhiêu, trận địa nhận đạn thuộc đơn vị nào, hay những người dân quân đã phải vượt qua bao nhiêu đợt pháo kích.

Những chi tiết ấy cần thêm tài liệu quân sự, hồi ký hoặc lời kể nhân chứng được kiểm chứng.

Việc tôn trọng giới hạn của tư liệu không làm giảm giá trị câu chuyện. Trái lại, nó giúp chúng ta nhìn nhận quá khứ trung thực và trân trọng hơn những gì đã được lưu giữ.

Bức ảnh ngày 27/2 không kể hết cuộc đời của những người trong hình. Nhưng hành động được ghi lại đủ để nhắc nhớ rằng phía sau mỗi trận đánh còn có rất nhiều đóng góp thầm lặng.

Những chuyến đạn không đi vào quên lãng

Gần nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ mùa xuân năm 1979.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng ký ức về cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc vẫn là một phần quan trọng trong lịch sử bảo vệ Tổ quốc của dân tộc Việt Nam.

Những người lính giữ chốt, những chiến sĩ biên phòng, những người dân quân và nhân dân ở vùng chiến sự đã góp phần tạo nên sức mạnh chung trong những ngày tháng khốc liệt ấy.

Đối với Văn Quan, bức ảnh ngày 27/2/1979 là một dấu tích lịch sử đáng trân trọng.

Nó nhắc chúng ta rằng lòng yêu nước không chỉ thể hiện trong những thời khắc trực tiếp đối mặt với quân thù. Lòng yêu nước còn hiện diện trong tinh thần sẵn sàng nhận nhiệm vụ, trong sự phối hợp giữa quân và dân, trong quyết tâm không để trận địa thiếu những điều kiện cần thiết để tiếp tục chiến đấu.

Lịch sử không chỉ được viết nên bởi những tên tuổi lớn. Lịch sử còn được tạo thành từ hàng nghìn con người bình dị, có thể không để lại họ tên trên những trang sách nhưng đã góp phần làm nên sức mạnh của cả một dân tộc.

Những chuyến đạn của dân quân Văn Quan tháng 2/1979 là một phần trong ký ức ấy.

Và khi nhìn lại bức ảnh cũ, điều còn đọng lại không chỉ là dấu ấn của chiến tranh, mà còn là hình ảnh những con người đã biết đặt trách nhiệm với quê hương, đất nước lên trên những khó khăn của chính mình.

Họ có thể không được lịch sử gọi tên từng người, nhưng sự đóng góp của họ xứng đáng được các thế hệ hôm nay ghi nhớ.